Hub Thiền · Thiền là giải pháp cho xã hội · Tiểu luận
AI rồi sẽ thông minh hơn chúng ta. Câu hỏi còn lại là: rồi sao nữa?
Hồi hơn hai mươi tuổi, mỗi khi thấy bế tắc, tôi lại mở máy viết cho chính mình. Có một trang nhật ký mà đến giờ đọc lại, tôi vẫn nhớ. Trong đó, tôi tự động viên đủ kiểu. Cố lên, tìm một công việc ổn định đi. Cố lên, có tiền rồi mọi chuyện sẽ ổn. Cố lên, khi mọi thứ vào guồng, mình sẽ hạnh phúc.
Rồi đang viết, tôi dừng lại và gõ một câu:
“Khi những thứ đó đến rồi, liệu mình có thực sự ổn?”
Hôm đó, tôi viết câu trả lời bằng tiếng Anh: “The point is not how you live, the point is how you feel with the way you live.” Điều đáng bận tâm không phải là mình đang sống ra sao, mà là mình cảm thấy thế nào với cách mình sống.
Mười mấy năm sau, tôi thấy cả loài người đang đứng đúng chỗ cậu thanh niên ấy từng đứng. Chỉ là chữ “tiền” giờ được thay bằng chữ “AI”.
Năm 2023, tôi từng viết một bài về AI. Khi đó, tôi lo AI sẽ có cảm xúc, có cái tôi, rồi một ngày quay sang phán xét con người. Giờ đọc lại, tôi thấy cũng hơi buồn cười. Nhưng có một ý trong bài ấy tôi vẫn giữ: con người cần phát triển trí tuệ và lòng trắc ẩn, để AI “có cái mà học tập”.
Vì AI học từ chính chúng ta. Nó đọc những gì ta viết, nghe những gì ta nói, bắt chước cả cách ta cãi nhau trên mạng. Một trí thông minh lớn lên trong sự vội vã, tham lam và giận dữ sẽ giỏi vội vã, giỏi tham lam, giỏi giận dữ. Nếu sắp tạo ra một thứ có sức mạnh gần như vô hạn, ta sẽ muốn nó biết thương người, biết thấu cảm. Nhưng muốn vậy, trước hết phải có những con người sống như thế để nó nhìn vào. Đứa trẻ học theo cách cha mẹ sống, chứ không học theo những lời cha mẹ dặn.
Bây giờ, chẳng còn ai tranh cãi chuyện AI có thông minh hơn con người hay không. Nó viết, vẽ, lập trình, tư vấn. Câu hỏi chỉ còn là bao giờ. Rồi sẽ đến lúc trí thông minh rẻ như điện, như nước máy. Vặn vòi là có, muốn dùng bao nhiêu cũng được.
Đến lúc đó, cả xã hội sẽ phải trả lời lại đúng câu tôi từng tự hỏi khi hơn hai mươi tuổi. Khi những thứ đó đến rồi, liệu mình có thực sự ổn?
Tôi đoán là không. Có lần, tôi làm một phép thử trong đầu. Nếu trúng số 1 tỷ đô, tôi có hạnh phúc hơn lúc trúng 1 triệu đô không? Nghĩ kỹ thì có lẽ cũng gần như nhau. Một món ăn dát vàng giá 1.000 đô trong nhà hàng Michelin chưa chắc ngon hơn món mình thích từ bé.
Hạnh phúc đến từ bên ngoài có giới hạn. Khi đã chạm tới một mức nào đó, có thêm bao nhiêu cũng không thay đổi nhiều. Tiền cũng vậy, danh tiếng cũng vậy, và trí thông minh cũng vậy. AI có thể giúp ta giải gần như mọi bài toán bên ngoài. Nhưng một tâm trí đang bất an không phải là một bài toán bên ngoài.
Tôi thường nghĩ về sự thông minh và trí tuệ thế này. Trí thông minh giống như một tấm bản đồ. Nó cho ta biết, nếu muốn tới điểm A, ta cần làm gì, đi đâu và đi như thế nào. Càng thông minh, bản đồ càng chi tiết. AI sẽ vẽ cho chúng ta tấm bản đồ chi tiết nhất từ trước tới nay: về cơ thể, về não bộ, cả về thiền nữa. Tôi cũng dùng AI để hỗ trợ việc thiền, vì nó có thể giải thích về sóng não, kể về từng tầng thiền, trích kinh không sai một chữ.
Nhưng trí tuệ (paññā– khả năng thấy rõ sự thật) lại khác. Trí tuệ vừa là đích đến, vừa là phương tiện, vừa là nền tảng. Có trí tuệ, ta mới đi đúng hướng. Không ai có thể đi thay ai. AI có thể giúp ta hiểu đại khái một trạng thái thiền là như thế nào, nhưng hiểu là một chuyện, tự mình làm được lại là chuyện khác.
Khi bản đồ đã thừa mứa, thứ còn hiếm là người chịu xỏ giày lên đường.
Đi để tới đâu? Tôi gọi nơi đó là peak of existence– đỉnh cao của sự tồn tại. Đó là một trạng thái phúc lạc vô biên.
Mọi thứ đều tuyệt đẹp.
Ai cũng đẹp.
Sự kiện nào cũng đẹp.
Trong hoàn cảnh nào, mình cũng cảm thấy an lạc.
Nghe thì giống một lời hứa trong sách self-help. Tôi mới chỉ chạm vào trạng thái ấy đôi lúc trong đời sống hằng ngày, có khi vài tuần, có khi vài tháng, cũng có khi nó thu hẹp lại, chỉ xuất hiện khi tôi ngồi trên đệm thiền. Nhưng chừng đó cũng đủ để tôi hiểu vì sao không món hàng nào có thể bán được thứ này. Nếu không tu thiền, có lẽ ta sẽ không biết rằng một mức hạnh phúc như thế tồn tại.
Vì thế, tôi biết sẽ có người không đồng ý, nhưng tôi tin chỉ có một con đường: tu tập thiền để giác ngộ ngay trong kiếp này. Không phải kiếp sau. Không phải đợi đến lúc về hưu.
Khoảng 2.500 năm trước, một người ngồi dưới gốc bồ đề và giác ngộ. Ngài thấy mọi thứ vốn trống rỗng, không có cái lõi nào để ta bám vào. Chúng ta chỉ là một lớp vỏ do nghiệp – những nguyên nhân và điều kiện tạo nên kết quả – hình thành. Giải thoát là buông lớp vỏ ấy, để nghiệp không còn chỗ bám. Có thể gọi đó là một cuộc nổi loạn chống lại chính bản chất của thực tại. Còn phía bên kia của sự buông ấy là gì thì nằm ngoài những điều trí óc bình thường có thể bàn tới.
Ngoài trí óc bình thường. Tức là ngoài cả trí thông minh của máy.
2.500 năm trước, giác ngộ là thành tựu tối thượng của một con người. Tôi tin 2.500 năm sau, khi máy đã thông minh hơn chúng ta về mọi mặt, giác ngộ vẫn là thành tựu tối thượng. Có lẽ đó là việc duy nhất con người còn làm được mà máy không thể làm thay.
Con đường ấy đã mở ra từ hàng ngàn năm nay, vậy mà rất ít người đi. Theo tôi, lý do đầu tiên là thiếu kiên nhẫn. Người xưa gọi đó là kham nhẫn – khả năng chịu đựng khó khăn mà không vội bỏ cuộc -, một trong những đức tính cần có khi tập thiền. Thiếu nó, ta sẽ lập tức quay về với những thú vui của đời sống, vì thú vui thì dễ, thì nhanh, bấm một cái là có. Mà AI lại đang khiến mọi thứ nhanh hơn nữa. Câu trả lời đến trước khi ta kịp nghĩ xong câu hỏi. Trong một thế giới như thế, ngồi yên với hơi thở của mình mười phút đã là một việc can đảm.
Còn tôi thì vẫn đang đi. Có hôm ngồi thiền, tôi thấy mình tiến được một bước. Có hôm lại thấy mình lùi ba bước. Tôi không viết bài này từ đỉnh núi. Tôi viết từ giữa đường.
Tôi cũng từng không thể ngồi yên nổi năm phút. Điện thoại rung, đầu óc chạy, lưng mỏi. Phần lớn chúng ta đều như vậy.
Đó là lý do tôi làm Thiền Nổi (float therapy), một cách tiếp cận khác giúp ta dễ chạm vào trạng thái thiền sâu hơn. Bạn hoàn toàn không cần có kinh nghiệm thiền mà vẫn có thể nếm được vị hạnh phúc của sự tĩnh lặng, không cần một nguyên nhân hay điều kiện cụ thể nào.
Một trong những chướng ngại lớn nhất của người tập thiền là thời gian. Chướng ngại thứ hai là những cơn đau thể xác. Có một vị sư bảy mươi tuổi đã soạn một tập hướng dẫn cho người mới mà tôi rất quý, vì nó thật thà đến mức không để lại cho ai ảo tưởng nào. Mục tiêu tối thiểu là mỗi ngày ngồi hai thời, phấn đấu mỗi thời từ một tiếng rưỡi trở lên, không bỏ quá một ngày. Thầy chia quá trình tập thành mười cấp, đồng thời ghi chú rằng để vượt qua mỗi cấp phải tính bằng tháng, có khi nhiều tháng. Một người đi làm tám tiếng, tối về còn cơm nước, con cái, lấy đâu ra ba tiếng mỗi ngày để ngồi yên?
Rồi đến cái đau. Với người mới, khoảng phút thứ bốn mươi, bốn lăm, chân bắt đầu lên tiếng. Cơn đau tăng dần, đến mức dữ dội. Thầy kể có người đau đến vã mồ hôi, rên hừ hừ, gập cả người xuống. Lời khuyên của thầy giản dị mà nghiêm khắc: kham nhẫn từng năm phút một. Rồi một hôm, bất chợt, cơn đau ấy không còn nữa. Nhưng bao lâu mới đến ngày đó thì không ai nói trước được: ít thì vài tuần, nhiều thì vài tháng hoặc lâu hơn. Phần lớn người ta bỏ cuộc trước khi tới được ngày ấy. Tôi hiểu vì sao.
Còn Thiền Nổi thì sao? Bạn chỉ đơn giản nằm nổi trên mặt nước muối Epsom đậm đặc, trong một căn phòng tối và yên tĩnh. Đèn tắt, âm thanh lắng xuống, cơ thể không còn phải gồng lên để chống lại sức hút của Trái Đất. Không có đôi chân nào phải xếp bằng, không có tấm lưng nào phải giữ thẳng, nên cũng không có cơn đau nào cần kham nhẫn. Nước đỡ lấy từng đốt sống, như thể nó đã đợi sẵn hình dáng của bạn. Với nhiều người, đó là lần đầu tiên tâm trí đủ lặng để vượt ra khỏi những náo động mà thế giới nhồi vào đầu ta mỗi ngày. Khi vượt ra được, tâm trí có cơ hội trở nên tự do, và sự rỗng lặng trong sáng có thể khởi sinh.
Nó không đến vì ta cố gắng. Nó đến khi ta thôi cố gắng. Người ngồi thiền phải đi qua hàng tháng trời đau chân mới học được điều đó; trong bể Thiền Nổi, nước dạy ta ngay từ hơi thở đầu tiên.
Thiền Nổi không phải là giác ngộ. Nó cũng không thay thế được những năm tháng ngồi trên đệm thiền. Nó chỉ là một cánh cửa, cho ta nếm trước hương vị của cái đích để biết con đường ấy đáng đi. Bạn gọi những gì diễn ra bên trong là thiền, là cầu nguyện hay chỉ là nghỉ ngơi đều được. Bước qua hay không, đi xa đến đâu, là chuyện của mỗi người.
AI sẽ cho chúng ta một thế giới thừa thông minh.
Còn trí tuệ thì vẫn phải tự trồng.
Từng hơi thở.
Từng ngày.
Ngay trong kiếp này.
Thử Thiền Nổi tại Ōmni Space. Phòng float của Float Vietnam ở 16C Quốc Hương, Thảo Điền, TP. Thủ Đức, TP.HCM, mở cửa 9:00–21:00 hằng ngày. Đặt lịch float hoặc đọc giải đáp thắc mắc.
