Massage người khiếm thị và bấm huyệt có tác dụng gì? Khoa học nói gì về đôi tay tẩm quất

Cập nhật: 02/11/2026 · Biên soạn bởi Float Vietnam

Trả lời nhanh: Massage người khiếm thị là các cơ sở xoa bóp, bấm huyệt (tẩm quất) do người khiếm thị làm, nhiều nơi thuộc Hội Người mù Việt Nam; xoa bóp và bấm huyệt có thể giúp giảm đau lưng, mỏi cơ trong ngắn hạn và giúp người ta thư giãn, dễ ngủ hơn. Theo tổng quan Cochrane năm 2015 về massage cho đau thắt lưng, cơn đau giảm rõ hơn so với không làm gì trong thời gian ngắn, nhưng hiệu quả lâu dài chưa chắc và chất lượng bằng chứng còn thấp. Với bấm huyệt, một số tổng quan cho thấy tín hiệu tốt với đau, giấc ngủ và buồn nôn sau mổ. Còn “kinh lạc”, “huyệt đạo” theo cách lý giải của Đông y thì đến nay khoa học vẫn chưa chứng minh được về cơ chế. Điều được đo khá rõ lại nằm ở chính đôi tay: một nghiên cứu năm 2003 cho thấy người khiếm thị cảm nhận chi tiết qua da nhạy hơn người sáng mắt.

Mức bằng chứng: Sơ bộ với đau lưng ngắn hạn (nhiều thử nghiệm cùng chiều, nhưng chất lượng còn thấp). Sơ bộ với bấm huyệt cho giấc ngủ và buồn nôn sau mổ. Chưa có bằng chứng về cơ chế kinh lạc, huyệt đạo theo Đông y.

Massage người khiếm thị và tẩm quất là gì?

Căn phòng thường nhỏ, hơi tối. Quạt trần quay chầm chậm, đâu đó phảng phất mùi dầu nóng. Bạn nằm sấp, úp mặt vào chiếc gối khoét lỗ, rồi một đôi bàn tay đặt xuống lưng mình, thong thả như thể đang đọc một tấm bản đồ bằng đầu ngón tay. Ngón cái lần dọc hai bên sống lưng, dừng đúng nơi cơ đang căng cứng như sợi dây đàn, ấn xuống, giữ qua một nhịp thở rồi từ từ nhả ra. Nhiều người Việt nhớ rất rõ cảm giác ấy, và thường nhớ luôn lời dặn quen thuộc của ai đó: “Muốn bấm cho đã thì tìm chỗ massage người khiếm thị.”

“Tẩm quất” là cách gọi dân dã cho kiểu xoa bóp này: day, bóp, miết, ấn, đấm nhẹ, kéo giãn, đôi khi đi cùng giác hơi hoặc dầu nóng. Bấm huyệt là phần dùng đầu ngón tay ấn sâu vào những điểm nhất định trên cơ thể, dựa trên bản đồ huyệt đạo của Đông y. Ở thế giới, cách làm gần giống được gọi là acupressure, còn người Nhật có shiatsu.

Ở Việt Nam, nghề này đã gắn bó với người khiếm thị qua nhiều năm. Hội Người mù Việt Nam ra đời năm 1969 (VOV), và từ đó xoa bóp, bấm huyệt dần trở thành một trong những nghề được Hội đào tạo và mở cơ sở cho hội viên. Theo Hội, trong các nghề của người khiếm thị, massage được xem là phù hợp và có thu nhập cao nhất; Hội cũng muốn đưa nghề tiến dần theo hướng massage y học, đủ chuẩn để làm việc trong bệnh viện (Nhân Dân, 2023). Ở Sài Gòn, từng có những lớp massage, bấm huyệt miễn phí dành cho người khiếm thị, nơi học viên ghi âm bài giảng, học bằng chữ nổi, tập theo cặp, còn giáo viên thì cầm tay chỉ từng động tác một (VnExpress, 2012).

Vì sao người ta tin đôi tay người khiếm thị?

Câu trả lời đầu tiên thật ra rất đời thường: đây là một nghề được học bài bản, được làm mỗi ngày và được lặp đi lặp lại hàng nghìn lần. Người thợ giỏi ở đâu cũng vậy, tay quen việc rồi thì tay biết việc. Người khiếm thị làm massage không phải vì họ sở hữu một “giác quan thứ sáu” bí ẩn nào đó, mà vì họ đã học, đã luyện và làm nghề nghiêm túc như bao người thợ khác.

Câu trả lời thứ hai thú vị hơn, vì lần này khoa học đã đo được một phần. Năm 2003, hai nhà nghiên cứu Goldreich và Kanics (tạp chí Journal of Neuroscience) đặt những bề mặt có rãnh rất mảnh lên đầu ngón tay người tham gia rồi yêu cầu họ nhận ra các rãnh chạy theo chiều nào. Người khiếm thị phân biệt được những rãnh mảnh hơn hẳn người sáng mắt cùng giới, và điều này đúng cả với những người không đọc chữ nổi. Các tác giả cho rằng não bộ có thể đã “điều chuyển” một phần vùng vốn dành cho thị giác sang xử lý xúc giác, một hiện tượng gọi là tính mềm dẻo giữa các giác quan (crossmodal plasticity) (PubMed).

Nghiên cứu ấy chỉ đo độ nhạy ở đầu ngón tay, chưa đo xem massage của người khiếm thị có hiệu quả hơn hay không. Nhưng nó phần nào giúp ta hiểu vì sao sau một buổi tẩm quất, nhiều khách lại xuýt xoa: “Tay họ tìm đúng chỗ đau nhanh lắm.”

Và còn một thứ khó đưa vào máy đo hơn: sự chú tâm. Một giáo viên dạy nghề từng kể với VnExpress rằng người khiếm thị có thể học chậm hơn lúc đầu, nhưng nhớ rất lâu, và khi làm thì dồn tâm trí vào đôi tay. Nằm yên dưới một đôi tay chăm chú như thế, đôi khi bạn cảm nhận được sự tập trung ấy trước cả khi kịp gọi tên nó.

Khoa học nói gì?

Massage và đau lưng: giảm trong ngắn hạn. Tổng quan Cochrane của Furlan và cộng sự năm 2015 (Cochrane Database of Systematic Reviews) gom các thử nghiệm ngẫu nhiên về massage cho đau thắt lưng. Với đau lưng kéo dài vài tuần đến mạn tính, massage giúp giảm đau và cải thiện khả năng vận động trong ngắn hạn so với không làm gì, nhưng tác dụng này không còn rõ khi theo dõi lâu dài. Chính các tác giả nói thẳng rằng họ còn rất ít tự tin vào kết luận, vì phần lớn nghiên cứu nhỏ và có nhiều điểm yếu (PubMed). Đây vẫn là bản Cochrane mới nhất riêng về massage; bản tổng hợp Cochrane năm 2025 về các cách không dùng thuốc cho đau thắt lưng chưa đưa thêm kết luận mới nào cho massage (PubMed).

Bấm huyệt và đau lưng: tín hiệu tốt, cần thêm nghiên cứu. Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở Đài Loan (Hsieh và cộng sự, BMJ 2006) so bấm huyệt với vật lý trị liệu thông thường ở người đau lưng mạn tính trong một tháng: nhóm bấm huyệt ít bị hạn chế sinh hoạt vì đau lưng hơn, và khác biệt còn thấy sau sáu tháng (PubMed). Một phân tích gộp năm 2021 (Li và cộng sự, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine), tức là gom kết quả của nhiều thử nghiệm lại để nhìn xu hướng chung, cũng thấy bấm huyệt giúp giảm đau lưng, nhưng các tác giả hạ mức tin cậy của bằng chứng và nói cần thêm nghiên cứu để khẳng định (PubMed).

Bấm huyệt, giấc ngủ và buồn nôn. Tổng quan của Waits và cộng sự năm 2018 (Sleep Medicine Reviews) cho thấy bấm huyệt cải thiện điểm chất lượng giấc ngủ tự đánh giá, kể cả khi so với bấm vào điểm “giả” không phải huyệt; nhưng vì người tham gia thường biết mình đang được bấm, nguy cơ sai lệch vẫn cao (PubMed). Với buồn nôn, tổng quan Cochrane của Lee và cộng sự năm 2015 xem xét việc kích thích huyệt Nội quan (PC6) ở cổ tay, bằng tay, vòng đeo hoặc kim: buồn nôn và nôn sau mổ giảm so với cách làm giả, ở mức bằng chứng thấp (PubMed). Một tổng quan rộng về shiatsu và bấm huyệt năm 2011 tóm lại khá gọn: bấm huyệt có thể có lợi cho đau, buồn nôn và giấc ngủ, nhưng cần thêm nghiên cứu (PubMed).

Huyệt đạo có thật không? Đây là chỗ cần tách hai câu chuyện ra cho rõ. Việc ấn vào một điểm trên cơ thể có thể tạo ra tác dụng, điều đó đã được một số thử nghiệm ghi nhận. Nhưng “kinh lạc” như những đường dẫn khí chạy xuyên khắp cơ thể thì đến nay chưa có cấu trúc giải phẫu nào được tìm thấy để chứng minh. Các nhà khoa học nghiêng về những cách giải thích khác: lực ấn kích thích thụ thể dưới da và trong cơ, làm hệ thần kinh “giảm âm lượng” tín hiệu đau, cơ được làm ấm và giãn ra, nhịp tim chậm lại khi ta thả lỏng. Bản đồ huyệt đạo, vì thế, có thể được nhìn như một tấm bản đồ kinh nghiệm rất quý, giúp người làm nghề biết nên tìm và ấn ở đâu, nhưng chưa phải một lời giải thích cơ chế đã được khoa học chứng minh.

Phần khó đo nhất. Có lẽ đây cũng là phần rất nhiều người nhớ sau một buổi tẩm quất: được chạm một cách chú tâm, trong một căn phòng yên ắng, suốt một giờ không có ai hỏi gì, không có thông báo nào réo lên, không ai cần mình giải quyết việc gì. Chỉ chừng ấy thôi đã đủ để cơ thể từ từ chuyển sang trạng thái nghỉ. Các thử nghiệm khó tách riêng phần này khỏi kỹ thuật massage, nhưng ai từng lim dim rồi ngủ thiếp đi giữa buổi tẩm quất chắc sẽ hiểu cảm giác ấy rõ hơn lời giải thích.

Massage và bấm huyệt thế nào cho nhẹ nhàng

Không cần phải bấm đến mức nghiến răng, nín thở mới gọi là “đã”. Một lực ấn vừa phải, cùng việc nói ngay với người làm khi thấy quá đau, thường giúp buổi massage dễ chịu hơn cả lúc nằm lẫn ngày hôm sau. Tổng quan Cochrane ghi nhận tác dụng phụ hay gặp nhất của massage là đau tăng lên sau buổi, thường thoáng qua, và đó cũng là lý do không nên cố chịu một lực ấn quá mạnh. Những thao tác như bẻ cổ, vặn cột sống mạnh hay giẫm lên lưng thì nên bỏ qua: một tổng quan năm 2014 về tai biến liên quan massage cho thấy các ca nặng như tổn thương đĩa đệm, tổn thương thần kinh hay rách động mạch ở cổ chủ yếu gắn với kiểu nắn, vặn cột sống, dù nhìn chung những ca như vậy rất hiếm (PubMed).

Vùng vừa bị chấn thương, đang sưng nóng, có vết thương hay vừa mổ thì không nên xoa bóp trực tiếp. Người bị loãng xương, nhất là người lớn tuổi, nên chọn lực rất nhẹ, vì xương giòn có thể tổn thương dưới một cú ấn hay một động tác vặn mạnh. Người đang có huyết khối tĩnh mạch sâu (cục máu đông trong tĩnh mạch chân), hoặc chân đột nhiên sưng, đau, nóng một bên, thì không nên xoa bóp chân, vì lực bóp có thể làm cục máu đông bong ra. Người đang dùng thuốc chống đông máu dễ bầm hơn, nên báo trước để người làm giảm lực. Nếu bạn đang mang thai, hãy nói với người làm để họ đổi tư thế nằm và tránh ấn sâu ở bụng, thắt lưng.

Massage, bấm huyệt và Thiền Nổi: được chạm và được buông

Massage người khiếm thị và Thiền Nổi (float therapy) có thể dẫn tới một cảm giác khá giống nhau: thân thể nhẹ dần, đầu óc cũng lắng xuống. Nhưng con đường để đi tới đó gần như ngược nhau.

Massage là câu chuyện của sự chạm và ấn từ bên ngoài. Một đôi tay khác tìm đến nơi cơ đang co cứng, day nó, miết nó, ấn xuống, rồi chờ cho nó từ từ chịu nhả ra. Thiền Nổi thì không có ai ấn cả. Bạn nằm trên làn nước muối Epsom ấm 33–34 °C, gần nhiệt độ da, trong bóng tối và yên lặng; nước đỡ trọn thân mình, từ gáy tới gót chân, nên cơ bắp không còn phải gồng để giữ tư thế và có thể tự buông dần, từng lớp một.

Về bằng chứng, Thiền Nổi là một lĩnh vực nghiên cứu còn trẻ nhưng rất sôi động: các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã cho thấy tác dụng rõ ràng lên lo âu, căng thẳng và căng cơ, và ở người đau mạn tính, cơn đau giảm ngay sau mỗi buổi. Hai cách này cũng không loại trừ nhau. Có người thích được bấm cho “tan” chỗ cứng, có người lại chỉ muốn một giờ không ai chạm vào mình. Nếu bạn hay đau lưng, mỏi vai, có thể đọc thêm Buông thân: tầng 1 của Thiền Nổi và Thiền Nổi giúp giảm đau.

Ōmni Space không làm dịch vụ massage hay bấm huyệt. Bài viết này nằm trong loạt bài tìm hiểu những cách phục hồi quen thuộc của người Việt và thế giới, với một nguyên tắc khá đơn giản: cái gì đã có bằng chứng thì nói là đã có, cái gì mới là kinh nghiệm truyền nghề thì cứ để nó ở đúng chỗ ấy. Và giữa những con số, những tổng quan nghiên cứu và những tranh luận về cơ chế, vẫn có một điều rất đáng trân trọng: những đôi tay đã lặng lẽ giữ nghề này qua nhiều năm tháng.

Muốn tự trải nghiệm? Phòng float của Float Vietnam hiện ở Ōmni Space, 16C Quốc Hương, Thảo Điền, TP. Thủ Đức, mở cửa 9:00–21:00 hằng ngày. Đặt lịch float hoặc đọc trước giải đáp thắc mắc cho người mới.

Bài này thuộc Thư viện Phục hồi của Ōmni Space: những cách phục hồi bằng nhiệt độ, nước và sự tĩnh lặng, kể lại một cách trung thực.