Hub Thiền · Thiền là giải pháp cho xã hội · Tiểu luận
AI rồi sẽ thông minh hơn chúng ta. Câu hỏi còn lại là: rồi sao nữa?
Hồi hai mươi mấy tuổi, mỗi lần thấy bế tắc là tôi mở máy viết cho chính mình. Có một trang nhật ký mà giờ đọc lại tôi vẫn nhớ. Trong đó tôi tự động viên đủ kiểu. Cố lên, có công việc ổn định đi. Cố lên, có tiền rồi sẽ ổn. Cố lên, khi mọi thứ vào guồng, mình sẽ hạnh phúc.
Rồi đang viết thì tôi dừng lại, gõ một câu:
“Khi những thứ đó đến rồi, liệu mình có thực sự ổn?”
Câu trả lời hôm đó tôi viết bằng tiếng Anh: “The point is not how you live, the point is how you feel with the way you live.” Cái đáng bận tâm là mình thấy thế nào với cách mình đang sống, chứ không phải mình sống ra sao.
Mười mấy năm sau, tôi thấy cả loài người đang đứng đúng chỗ cậu thanh niên ấy từng đứng. Chỉ là chữ “tiền” giờ được thay bằng chữ “AI”.
Năm 2023 tôi có viết một bài về AI. Hồi đó tôi lo AI sẽ có cảm xúc, có cái tôi, rồi một ngày nào đó quay sang phán xét con người. Giờ đọc lại thấy hơi buồn cười. Nhưng có một ý trong bài đó tôi vẫn giữ: con người cần phát triển trí tuệ và lòng trắc ẩn, để AI “có cái mà học tập”.
Vì AI học từ chính chúng ta. Nó đọc những gì ta viết, nghe những gì ta nói, bắt chước cả cách ta cãi nhau trên mạng. Một trí thông minh lớn lên trong vội vã, tham lam và giận dữ thì sẽ giỏi vội vã, giỏi tham lam, giỏi giận dữ. Nếu sắp tạo ra một thứ có sức mạnh gần như vô hạn, ta sẽ muốn nó biết thương người, biết thấu cảm. Mà muốn vậy thì trước hết phải có những con người sống như thế để nó nhìn vào. Đứa trẻ học theo cách cha mẹ sống, chứ không học theo lời cha mẹ dặn.
Bây giờ chẳng còn ai tranh cãi chuyện AI có thông minh hơn người hay không. Nó viết, nó vẽ, nó lập trình, nó tư vấn. Câu hỏi chỉ còn là bao giờ. Rồi sẽ đến lúc trí thông minh rẻ như điện, như nước máy. Vặn vòi là chảy, dùng bao nhiêu cũng được.
Đến lúc đó, cả xã hội sẽ phải trả lời lại đúng câu tôi tự hỏi năm hai mươi mấy tuổi. Khi những thứ đó đến rồi, liệu mình có thực sự ổn?
Tôi đoán là không. Có lần tôi làm một phép thử trong đầu. Nếu trúng số 1 tỷ đô, tôi có hạnh phúc hơn lúc trúng 1 triệu đô không? Nghĩ kỹ thì gần như ngang nhau. Một món ăn dát vàng giá 1.000 đô trong nhà hàng Michelin cũng chưa chắc ngon hơn món mình thích từ bé.
Hạnh phúc đến từ bên ngoài có giới hạn. Chạm tới rồi thì thêm bao nhiêu cũng thế. Tiền như vậy, danh tiếng như vậy, và trí thông minh cũng vậy. AI có thể giải giúp ta gần như mọi bài toán bên ngoài. Nhưng một tâm trí đang bất an không phải là một bài toán bên ngoài.
Tôi hay nghĩ về thông minh và trí tuệ thế này. Trí thông minh như cái bản đồ. Nó nói cho ta biết nếu muốn tới điểm A thì mình sẽ cần phải làm gì, đi đâu, đi như thế nào. Càng thông minh thì bản đồ càng chi tiết. AI sẽ vẽ cho chúng ta tấm bản đồ chi tiết nhất từng có: về cơ thể, về não bộ, cả về thiền nữa. Tôi cũng dùng AI hỗ trợ thiền, vì nó giải thích được sóng não, kể được từng tầng thiền, trích kinh không sai một chữ.
Nhưng trí tuệ (paññā) thì lại khác. Trí tuệ là đích đến, mà cũng là phương tiện, mà cũng là nền tảng. Có trí tuệ thì mới đi đến đích đúng. Không ai đi hộ ai được. AI có thể cho ta hiểu trạng thái thiền đại khái như thế nào, nhưng hiểu được rất khác làm được.
Khi bản đồ đã thừa mứa, thứ còn hiếm là người chịu xỏ giày lên đường.
Đi để tới đâu? Tôi gọi chỗ đó là peak of existence, đỉnh cao của sự tồn tại. Đó là trạng thái phúc lạc vô biên.
Mọi thứ đều tuyệt đẹp.
Ai cũng đẹp.
Sự kiện nào cũng đẹp.
Hoàn cảnh nào mình cũng thấy an lạc.
Nghe thì giống lời hứa trong sách self-help. Tôi mới chỉ chạm được vào nó đôi lúc trong đời sống hằng ngày, có khi vài tuần, có khi vài tháng, cũng có khi nó bó hẹp lại chỉ khi ngồi trên đệm thiền. Nhưng chừng đó đủ để tôi hiểu vì sao không món hàng nào bán được thứ này. Nếu không tu thiền, chắc chắn sẽ không biết rằng mức hạnh phúc ấy có tồn tại.
Và vì thế, tôi biết sẽ có người không đồng ý, nhưng tôi tin chỉ có một con đường: tu tập thiền, để giác ngộ ngay trong kiếp này. Không phải kiếp sau. Không phải đợi tới lúc về hưu.
Khoảng 2.500 năm trước, một người ngồi dưới gốc bồ đề và giác ngộ. Ngài thấy mọi thứ vốn trống rỗng, không có cái lõi nào để bám vào. Chúng ta chỉ là một lớp vỏ của nghiệp. Giải thoát là buông lớp vỏ ấy, để nghiệp không còn chỗ bám. Có thể gọi đó là một cuộc nổi loạn chống lại chính bản chất của thực tại. Còn phía bên kia của sự buông ấy là gì thì nằm ngoài những gì trí óc bình thường bàn tới được.
Ngoài trí óc bình thường. Tức là ngoài cả trí thông minh của máy.
2.500 năm trước, giác ngộ là thành tựu tối thượng của một con người. Tôi tin 2.500 năm sau, khi máy đã thông minh hơn chúng ta về mọi mặt, nó vẫn là thành tựu tối thượng. Có lẽ đó là việc duy nhất con người còn làm được mà máy không làm thay được.
Con đường ấy mở ra từ hàng ngàn năm nay, vậy mà rất ít người đi. Lý do đầu tiên, theo tôi, là thiếu kiên nhẫn. Người xưa gọi đó là kham nhẫn, một trong những đức cần có để tập thiền. Thiếu nó, ta sẽ quay ngay về với thú vui của đời, vì thú vui thì dễ, thì nhanh, bấm một cái là có. Mà AI đang làm cho mọi thứ còn nhanh hơn nữa. Câu trả lời đến trước khi ta kịp nghĩ xong câu hỏi. Trong một thế giới như thế, ngồi yên với hơi thở của mình mười phút đã là một việc can đảm.
Còn tôi thì vẫn đang đi. Có hôm ngồi thiền thấy mình tiến được một bước, có hôm thấy lùi ba bước. Tôi không viết bài này từ đỉnh núi. Tôi viết từ giữa đường.
Tôi cũng từng không ngồi yên nổi năm phút. Điện thoại rung, đầu óc chạy, lưng mỏi. Phần lớn chúng ta đều vậy.
Đó là lý do tôi làm Thiền Nổi (float therapy), một cách tiếp cận khác để chạm vào trạng thái thiền sâu dễ hơn. Bạn hoàn toàn không cần có kinh nghiệm thiền mà vẫn có thể nếm được vị hạnh phúc của sự tĩnh lặng vô nhân vô quả.
Một trong những chướng ngại lớn nhất của người tập thiền là thời gian, và chướng ngại thứ hai là những cơn đau thể xác. Một vị sư bảy mươi tuổi có soạn tập hướng dẫn cho người mới mà tôi rất quý, vì nó thật thà tới mức không chừa cho ai ảo tưởng nào. Mục tiêu tối thiểu: mỗi ngày ngồi hai thời, phấn đấu mỗi thời từ một tiếng rưỡi trở lên, không bỏ quá một ngày. Thầy chia đường tập thành mười cấp, và ghi chú rằng vượt qua mỗi cấp phải tính bằng tháng, có khi nhiều tháng. Một người đi làm tám tiếng, tối về còn cơm nước, con cái, lấy đâu ra ba tiếng mỗi ngày để ngồi yên?
Rồi tới cái đau. Với người mới, khoảng phút thứ bốn mươi, bốn lăm là chân bắt đầu lên tiếng, đau tăng dần tới mức khốc liệt. Thầy tả có người đau vã mồ hôi, rên hừ hừ, gập cả người xuống. Lời khuyên của thầy giản dị mà nghiêm khắc: kham nhẫn từng năm phút một. Rồi một hôm, bất chợt, cơn đau ấy không còn nữa. Nhưng bao lâu mới tới hôm ấy thì không ai nói trước được, ít thì vài tuần, nhiều thì vài tháng hoặc lâu hơn. Phần lớn người ta bỏ cuộc trước khi tới được ngày đó. Tôi hiểu vì sao.
Còn Thiền Nổi thì sao? Bạn chỉ đơn giản là nằm nổi trên mặt nước muối Epsom đậm đặc, trong một căn phòng tối và yên. Đèn tắt, tiếng động lặng, cơ thể thôi phải gồng chống lại sức hút của trái đất. Không có chân nào phải xếp bằng, không có lưng nào phải giữ thẳng, nên cũng chẳng có cơn đau nào phải kham nhẫn. Nước đỡ lấy từng đốt sống, như thể nó đã đợi sẵn hình dáng của bạn. Với nhiều người, đó là lần đầu tiên tâm trí lặng đủ lâu để họ vượt thoát ra được những náo động mà thế giới nhồi nhét vào tâm trí ta mỗi ngày. Khi vượt thoát ra được, tâm trí được giải phóng, và sự rỗng lặng trong sáng có cơ hội khởi sinh.
Nó không đến vì ta cố. Nó đến khi ta thôi cố. Người ngồi thiền phải đi qua hàng tháng trời đau chân mới học được điều đó; trong bể nổi, nước dạy nó ngay từ hơi thở đầu tiên.
Float không phải là giác ngộ. Nó cũng không thay được những năm tháng ngồi trên đệm thiền. Nó chỉ là một cánh cửa, cho ta nếm trước vị của cái đích để biết con đường ấy đáng đi. Bạn gọi những gì diễn ra bên trong là thiền, là cầu nguyện hay chỉ là nghỉ ngơi đều được. Bước qua hay không, đi xa tới đâu, là chuyện của mỗi người.
AI sẽ cho chúng ta một thế giới thừa thông minh.
Còn trí tuệ thì vẫn phải tự trồng.
Từng hơi thở.
Từng ngày.
Ngay trong kiếp này.
Thử Thiền Nổi tại Ōmni Space. Phòng float của Float Vietnam ở 16C Quốc Hương, Thảo Điền, TP. Thủ Đức, TP.HCM, mở cửa 9:00–21:00 hằng ngày. Đặt lịch float hoặc đọc giải đáp thắc mắc.
