Lịch sử bể cách ly: John Lilly, Chiến tranh Lạnh và chiếc bể Thiền Nổi đầu tiên

Cập nhật: 13/11/2026 · Biên soạn bởi Float Vietnam

Đọc bản tiếng Anh

Trả lời nhanh: Bể cách ly ra đời từ một câu hỏi khoa học, chứ không phải từ ý tưởng tạo ra một sản phẩm. Năm 1954, nhà khoa học thần kinh John C. Lilly chế tạo chiếc bể cách ly đầu tiên tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ, với mong muốn tìm hiểu điều gì xảy ra trong não bộ khi gần như không còn tín hiệu nào từ thế giới bên ngoài truyền đến. Kết quả khiến nhiều người bất ngờ: tâm trí không hề ngừng hoạt động. Từ đó, câu chuyện đi qua những phòng thí nghiệm thời Chiến tranh Lạnh, những nghiên cứu về cá heo, Hollywood và phong trào phản văn hóa, trước khi đến với những phòng Thiền Nổi (float therapy) ấm áp, yên tĩnh ngày nay, trong đó có Ōmni Space tại Thảo Điền, Sài Gòn.

Hãy tưởng tượng bạn nói với một người bạn rằng mình định dành trọn một tiếng đồng hồ nằm trong làn nước muối ấm, một mình trong căn phòng yên tĩnh, chẳng làm gì cả. Nghe thật dễ chịu, như một cách để nghỉ ngơi sau những ngày bận rộn. Nhưng ai là người đầu tiên nghĩ ra ý tưởng kỳ lạ ấy?

Nếu từng nhìn thấy chiếc bể trong Stranger Things, nghe một podcaster kể về trải nghiệm Thiền Nổi, hay đi ngang một trung tâm Thiền Nổi và tò mò không biết bên trong có gì, có lẽ bạn sẽ ngạc nhiên trước lịch sử thực sự của nó. Câu chuyện đưa chúng ta từ một phòng thí nghiệm của chính phủ đến ngành tâm lý học thời Chiến tranh Lạnh, qua những nghiên cứu về cá heo, Hollywood và phong trào phản văn hóa, rồi cuối cùng dừng chân trên một con đường yên tĩnh ở Thảo Điền. Và tất cả bắt đầu từ một nhà khoa học muốn biết điều gì xảy ra khi tâm trí được ở một mình.

Năm 1954: một nhà khoa học bước vào bóng tối

Đầu những năm 1950, “tước bỏ giác quan (sensory deprivation)” chưa phải là một khái niệm trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và tinh thần. Đó là một câu hỏi khoa học. Các nhà nghiên cứu khi ấy đang tranh luận về một điều tưởng chừng rất đơn giản: liệu não bộ có cần liên tục tiếp nhận hình ảnh, âm thanh và cảm giác để duy trì trạng thái tỉnh thức hay không? Nếu loại bỏ tất cả những tín hiệu ấy, liệu não có chìm vào giấc ngủ? Hay tâm trí vẫn tiếp tục hoạt động, tự tạo ra những trải nghiệm của riêng mình?

John Cunningham Lilly khi đó là một bác sĩ trẻ, đồng thời là nhà sinh lý thần kinh tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH) ở Bethesda, Maryland. Ông cũng đang theo học phân tâm học. Lilly muốn tự mình tìm ra câu trả lời.

Năm 1954, ông chế tạo một chiếc bể chứa đầy nước ấm, đặt trong căn phòng tối và cách âm, rồi tự mình bước vào. Chiếc bể ấy chẳng giống những phòng Thiền Nổi thoải mái mà chúng ta biết ngày nay. Lilly phải ngâm toàn bộ cơ thể dưới nước và thở qua một chiếc mặt nạ kín trùm đầu. Cùng với đồng nghiệp là bác sĩ tâm thần Jay Shurley, ông thử nghiệm hệ thống này trên chính mình trước khi mời những người khác tham gia, cẩn thận ghi chép những gì diễn ra trong tâm trí khi thế giới bên ngoài dần chìm vào yên lặng.

Những gì Lilly mô tả hoàn toàn khác với hình dung về một bộ não ngừng hoạt động. Tâm trí ông vẫn tỉnh táo và không ngừng vận động. Những suy nghĩ và hình ảnh trở nên sống động, đôi khi gần như một giấc mơ, dù ông vẫn đang có ý thức. Năm 1956, ông trình bày những quan sát này tại một hội nghị của các bác sĩ tâm thần, và một phiên bản nghiên cứu được đăng trong Psychiatric Research Reports cùng năm. Lilly đã tìm thấy ý tưởng sẽ cuốn hút ông suốt phần đời còn lại: khi tâm trí có rất ít điều để phản ứng từ bên ngoài, nó vẫn còn cả một thế giới bên trong để khám phá.

Có một điều cần làm rõ. Chiếc bể của Lilly là một thiết bị thí nghiệm, không phải sản phẩm thương mại. Nước, bóng tối và sự yên tĩnh đều là những công cụ nghiên cứu. Những người bước vào bể là đối tượng tham gia thí nghiệm, chứ không phải khách hàng đến nghỉ ngơi. Mục đích thư giãn chỉ xuất hiện về sau.

Mặt tối của bể cách ly: tước bỏ giác quan và Chiến tranh Lạnh

Lịch sử này còn có một mặt khác, và chính nó phần nào giải thích vì sao bể cách ly đến nay vẫn mang một vẻ bí ẩn. Cùng thời điểm Lilly khám phá ý thức, những nhà nghiên cứu khác cũng đang tìm hiểu hiện tượng tước bỏ giác quan, nhưng vì những mục đích hoàn toàn khác. Hai câu chuyện thường bị trộn lẫn với nhau, dù thực ra chúng cần được nhìn nhận riêng biệt.

Đầu những năm 1950, các chính phủ phương Tây lo ngại về hiện tượng “tẩy não”. Tại Đại học McGill ở Montreal, nhà tâm lý học Donald Hebb tiến hành những thí nghiệm được Hội đồng Nghiên cứu Quốc phòng Canada tài trợ. Các sinh viên tình nguyện phải nằm nhiều ngày trong những căn phòng nhỏ, đeo kính che mắt, găng tay và những ống bìa cứng bao quanh cánh tay, trong khi tai liên tục nghe một âm thanh ù ù đều đặn. Nhóm nghiên cứu của ông, gồm Bexton, Heron và Scott, công bố những kết quả đầu tiên vào năm 1954. Nhiều người tham gia cho biết họ cảm thấy hoang mang, bồn chồn và xuất hiện ảo giác. Các cơ quan tình báo bắt đầu chú ý. Một tài liệu hướng dẫn thẩm vấn của CIA năm 1963, có tên KUBARK và được giải mật nhiều thập kỷ sau đó, đã đề cập đến việc tước bỏ giác quan như một cách gây áp lực lên tù nhân.

Nhưng những thí nghiệm ấy không phải là những buổi Thiền Nổi. Hebb sử dụng các phòng cách ly, chứ không phải bể Thiền Nổi, và những người tình nguyện phải ở trong đó suốt nhiều ngày. Nghiên cứu tập trung vào căng thẳng và khả năng kiểm soát hành vi, chứ không phải sự nghỉ ngơi tự nguyện.

Dù vậy, bức tranh lịch sử vẫn có những góc khuất phức tạp. Trong một nghiên cứu năm 2019, nhà sử học Charlie Williams mô tả một bài viết chưa từng được xuất bản từ cuối những năm 1950, trong đó chính Lilly cũng bàn về sự cách ly bằng ngôn ngữ của việc kiểm soát hành vi. Phải đến sau này, ông mới được biết đến rộng rãi với quan điểm xem chiếc bể như một phương tiện để mỗi người khám phá tâm trí của chính mình.

Vậy điều gì phân biệt những thí nghiệm thuở ấy với một buổi Thiền Nổi ngày nay? Câu trả lời rất đơn giản: bạn là người quyết định mọi thứ.

Trong những thí nghiệm thời Chiến tranh Lạnh, nhà nghiên cứu kiểm soát môi trường. Còn tại Ōmni, quyền kiểm soát nằm trong tay bạn. Cửa phòng không bao giờ bị khóa. Bạn có thể ngồi dậy, bật đèn, mở cửa hoặc dùng vòi sen riêng bất cứ lúc nào. Nếu thích có một chút ánh sáng trong suốt buổi Thiền Nổi, bạn hoàn toàn có thể để đèn sáng. Sự yên tĩnh là điều bạn tự lựa chọn.

Những năm tháng phiêu lưu của Lilly: cá heo, psychedelics và Altered States

Sự tò mò của Lilly không dừng lại ở bộ não con người. Cuối những năm 1950, ông rời NIMH và chuyển hướng sang nghiên cứu cá heo, dành nhiều năm tìm cách hiểu chúng giao tiếp với nhau như thế nào. Năm 1961, ông xuất bản một cuốn sách được nhiều người biết đến về công trình này.

Đến thập niên 1960 và 1970, Lilly đã trở thành một gương mặt quen thuộc trong phong trào phản văn hóa. Trong những cuốn sách như The Center of the Cyclone (1972), ông công khai kể về các thử nghiệm cá nhân kết hợp những buổi ở lâu trong bể cách ly với LSD và sau đó là ketamine. Đó là những thử nghiệm cá nhân thuộc về một thời đại rất khác, không phải hướng dẫn cho trải nghiệm Thiền Nổi ngày nay. Tại Ōmni, trải nghiệm chỉ đơn giản là nước ấm, sự yên tĩnh và lựa chọn tắt đèn để ở trong bóng tối. Không cần thêm bất cứ điều gì khác.

Cuộc đời Lilly khác thường đến mức Hollywood cũng tìm thấy trong đó chất liệu cho một câu chuyện điện ảnh. Bộ phim Altered States năm 1980, với William Hurt thủ vai chính, được lấy cảm hứng một cách khá tự do từ công trình của ông. Phim kể về một nhà khoa học có những thí nghiệm trong bể cách ly dẫn đến các biến đổi phi thường. Tác phẩm đưa hình ảnh bể cách ly vào văn hóa đại chúng, nhưng đồng thời cũng tạo ra những liên tưởng chẳng mấy giống với trải nghiệm Thiền Nổi thông thường.

Và nếu bạn còn nhớ bồn nước muối của Eleven trong Stranger Things, đó cũng là một hình ảnh hư cấu khó quên (bể cách ly của Eleven có thật không?).

Thiền Nổi ngoài đời thực giản dị hơn nhiều: bạn ngả lưng, để làn nước nâng đỡ cơ thể và dành một khoảng thời gian hoàn toàn cho riêng mình. Bài viết của chúng tôi về bể Thiền Nổi trong văn hóa đại chúng sẽ giúp bạn phân biệt giữa hình ảnh trên màn ảnh và trải nghiệm thực tế.

Thập niên 1970: từ chiếc mặt nạ thở đến tư thế nằm ngửa trên mặt nước

Trong quá trình thử nghiệm, Lilly và những người cùng nghiên cứu dần nhận ra rằng họ có thể loại bỏ chiếc mặt nạ thở bất tiện kia. Chỉ cần hòa tan đủ lượng muối vào nước, nước sẽ đạt được mật độ đủ lớn để nâng cơ thể một người nằm ngửa thoải mái trên mặt nước, với mũi và miệng vẫn ở trong không khí.

Đó là một thay đổi đơn giản đến tuyệt vời. Thay vì phải ngâm mình hoàn toàn dưới nước, giờ đây người ta có thể ngả lưng trong một bể nước nông, được làm ấm gần với nhiệt độ da, và để nước đậm muối khoáng Epsom nâng đỡ cơ thể. Nguyên lý cơ bản ấy vẫn được sử dụng trong Thiền Nổi ngày nay.

Năm 1972, một lập trình viên máy tính tên Glenn Perry tham dự một buổi hội thảo của Lilly tại California và lần đầu tự mình trải nghiệm chiếc bể. Ý tưởng ấy cứ ở lại trong tâm trí ông. Cùng với người bạn đời Lee Perry và sự khích lệ của Lilly, ông bắt đầu chế tạo những chiếc bể mà người bình thường cũng có thể sử dụng.

Công ty Samadhi Tank Company của họ trở thành một trong những nhà sản xuất bể Thiền Nổi thương mại đầu tiên vào đầu thập niên 1970. Đến cuối thập kỷ, những trung tâm Thiền Nổi đầu tiên đã bắt đầu đón khách tại California. Một thí nghiệm riêng của nhà khoa học đang dần trở thành trải nghiệm mà bất kỳ ai cũng có thể thử.

Thiết kế ấy đã đi một chặng đường rất dài. Khi Float Vietnam mở cửa vào năm 2017, những chiếc bể đầu tiên tại Hà Nội cũng là loại bể có nắp theo phong cách Samadhi, được chế tạo dựa trên chính nguyên lý mà vợ chồng Perry đã thương mại hóa bốn mươi năm trước.

Từ “tước bỏ giác quan” đến REST

Khi ngày càng nhiều nhà khoa học quan tâm đến Thiền Nổi, cách gọi trải nghiệm này cũng bắt đầu thay đổi. “Tước bỏ giác quan” nghe có phần khắc nghiệt đối với một hoạt động mà giờ đây mọi người chủ động lựa chọn để thư giãn.

Hai nhà tâm lý học Peter Suedfeld và Roderick Borrie đề xuất một tên gọi khác: REST, viết tắt của Restricted Environmental Stimulation Technique (hoặc Therapy), có thể hiểu là kỹ thuật (hoặc liệu pháp) hạn chế kích thích từ môi trường. Suedfeld tổng hợp phần lớn những nghiên cứu ban đầu trong cuốn sách xuất bản năm 1980 của mình.

Ngày nay, giới nghiên cứu chủ yếu sử dụng thuật ngữ Floatation-REST, còn từ “deprivation” (tước bỏ) phần lớn đã không còn được dùng. Bài viết giải thích về bể cách ly giác quan của chúng tôi sẽ giúp bạn hiểu thuật ngữ này mang ý nghĩa gì ngày nay.

Sự thay đổi tên gọi ấy cũng thật thú vị. Nhiều người từng trải nghiệm Thiền Nổi kể rằng, khi có ít thứ để nhìn, nghe và cảm nhận hơn, họ lại bắt đầu nhận ra nhiều điều hơn: hơi thở của mình, nhịp tim, những dòng suy nghĩ. Ít kích thích hơn không nhất thiết có nghĩa là ít trải nghiệm hơn.

Những gì được kể về cách huấn luyện của các binh sĩ tinh nhuệ

Mối liên hệ với quân đội xuất hiện trở lại trong một câu chuyện gần đây hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải phân biệt giữa những gì đã được thuật lại và những gì đã được xác nhận.

Trong cuốn sách Stealing Fire xuất bản năm 2017, Steven Kotler và Jamie Wheal mô tả một “Mind Gym”, hay phòng tập luyện tâm trí, được một đơn vị đặc nhiệm Navy SEAL của Hải quân Hoa Kỳ sử dụng. Theo hai tác giả, nơi này có cả bể Thiền Nổi và thiết bị phản hồi sinh học (biofeedback), giúp các thành viên luyện tập khả năng nhanh chóng đi vào trạng thái bình tĩnh và tập trung.

Đó là một câu chuyện hấp dẫn, nhưng vẫn chỉ là lời thuật lại của các tác giả. Chúng tôi chưa tìm thấy xác nhận chính thức hoặc dữ liệu nghiên cứu được công bố, vì vậy không xem đây là một sự thật đã được kiểm chứng.

Ngoài câu chuyện ấy, Thiền Nổi còn có một đời sống bình dị hơn nhiều, dành cho tất cả mọi người. Nhiều vận động viên chuyên nghiệp đã công khai chia sẻ việc họ sử dụng Thiền Nổi để phục hồi sau vận động, và các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu những lợi ích mà trải nghiệm này có thể mang lại.

Bể Thiền Nổi ngày nay: từ phòng thí nghiệm, rồi trở lại phòng thí nghiệm

Có điều gì đó thật đẹp trong cách câu chuyện này đi hết một vòng tròn.

Bảy mươi năm sau thí nghiệm đầu tiên của Lilly, những chiếc bể Thiền Nổi lại được đưa vào phòng thí nghiệm, lần này với các phương pháp nghiên cứu hiện đại. Tại Laureate Institute for Brain Research ở Tulsa, Oklahoma, bác sĩ tâm thần Justin Feinstein cùng các cộng sự nghiên cứu Thiền Nổi ảnh hưởng đến tâm trí và cơ thể như thế nào.

Trong một nghiên cứu, 50 người đang sống chung với các tình trạng liên quan đến lo âu và căng thẳng cho biết họ cảm thấy bớt lo âu rõ rệt và tâm trạng được cải thiện sau một buổi Thiền Nổi duy nhất. Một nghiên cứu nhỏ hơn sử dụng hình ảnh não bộ phát hiện rằng, sau Thiền Nổi, mức độ kết nối giữa những vùng não xử lý cảm giác cơ thể và mạng lưới chế độ mặc định (default mode network) giảm xuống.

Thiền Nổi hiện vẫn là một lĩnh vực nghiên cứu đang phát triển. Đối với căng thẳng và lo âu, đã có những bằng chứng ban đầu: các thử nghiệm quy mô nhỏ cho thấy kết quả cùng chiều hướng, trong khi những nghiên cứu lớn hơn vẫn đang được tiến hành.

Còn câu hỏi mà Lilly đặt ra từ rất nhiều năm trước thì sao?

Các thí nghiệm của ông gợi ý rằng tâm trí không đơn giản ngừng hoạt động khi thế giới bên ngoài trở nên yên tĩnh. Nó vẫn tiếp tục trải nghiệm, nhận biết và đôi khi bước vào những trạng thái giống như mơ.

Ngày nay, phần lớn mọi người tìm đến Thiền Nổi vì một lý do giản dị hơn nhiều. Họ muốn có một khoảng không gian để suy nghĩ, nghỉ ngơi, hoặc chẳng làm gì cả. Và một số người rời đi với cảm giác nhẹ nhõm hơn đôi chút so với lúc bước vào.

Từ phòng thí nghiệm đến Thảo Điền

Với chúng tôi, câu chuyện này còn mang ý nghĩa rất riêng.

Float Vietnam đã giới thiệu Thiền Nổi đến mọi người tại Việt Nam từ năm 2017. Ngày nay, bạn có thể tìm thấy chúng tôi tại Ōmni Space, số 16C Quốc Hương, Thảo Điền, nơi trải nghiệm đã rất khác so với chiếc bể của Lilly năm 1954:

• Bạn hoàn toàn chủ động. Phòng Thiền Nổi là không gian riêng tư của bạn và cửa không bao giờ bị khóa. Bạn có thể ngồi dậy, mở cửa, bật hoặc tắt đèn bất cứ lúc nào.
• Nước ấm và sạch. Nước được duy trì gần với nhiệt độ da, đậm muối khoáng Epsom để nâng đỡ cơ thể. Nước được lọc sau mỗi buổi Thiền Nổi và mỗi phòng đều có vòi sen riêng.
• Không cần mặc đồ bơi, cũng không cần kinh nghiệm. Đội ngũ sẽ hướng dẫn bạn cách sử dụng mọi thứ trước khi bắt đầu, để bạn có thể trải nghiệm theo nhịp độ thoải mái của riêng mình.
• Mở cửa hằng ngày từ 9:00–21:00; buổi Thiền Nổi cuối cùng bắt đầu lúc 20:00.

Buổi	Giá
Thiền Nổi 60 phút	1.500.000₫
Thiền Nổi 90 phút	2.000.000₫
Thiền Nổi dành cho hai người, 60 / 90 phút (một bể vuông lớn)	2.200.000₫ / 2.700.000₫
Intro Pack, 3 × 90 phút	3.000.000₫

Bạn chưa từng thử Thiền Nổi? Hãy bắt đầu với bài viết mọi điều bạn cần biết về Thiền Nổi, rồi tìm hiểu thêm về Thiền Nổi tại Thành phố Hồ Chí Minh. Thực ra, bạn chẳng cần làm gì nhiều cả.

Trải nghiệm tại Ōmni Space. Phòng float của Float Vietnam ở 16C Quốc Hương, Thảo Điền, TP. Thủ Đức, TP.HCM, mở cửa 9:00–21:00 hằng ngày. Đặt lịch float hoặc đọc giải đáp thắc mắc.

Nguồn

• Williams C (2019). On ‘modified human agents’: John Lilly and the paranoid style in American neuroscience. History of the Human Sciences 32(5): 84–107. https://doi.org/10.1177/0952695119872094
• Lilly JC (1956). Mental effects of reduction of ordinary levels of physical stimuli on intact, healthy persons. Psychiatric Research Reports 5.
• Bexton WH, Heron W, Scott TH (1954). Effects of decreased variation in the sensory environment. Canadian Journal of Psychology 8(2): 70–76. https://doi.org/10.1037/h0083596
• Central Intelligence Agency (1963). KUBARK Counterintelligence Interrogation (July 1963), declassified 1997.
• Suedfeld P (1980). Restricted Environmental Stimulation: Research and Clinical Applications. New York: John Wiley & Sons.
• Kotler S, Wheal J (2017). Stealing Fire. New York: Dey Street Books.
• Feinstein JS et al. (2018). Examining the short-term anxiolytic and antidepressant effect of Floatation-REST. PLoS One 13(2): e0190292. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0190292
• Al Zoubi O et al. (2021). Taking the body off the mind: decreased functional connectivity between somatomotor and default-mode networks following Floatation-REST. Human Brain Mapping 42(10): 3216–3227. https://doi.org/10.1002/hbm.25429