Cập nhật: 12/10/2026 · Biên soạn bởi Float Vietnam
Tóm tắt nhanh
- Esketamine (thuốc xịt mũi, tên thương mại Spravato) đã được cấp phép tại Mỹ và châu Âu cho người bị trầm cảm không đáp ứng với ít nhất hai loại thuốc. Thuốc chỉ được dùng tại cơ sở y tế được chứng nhận, kèm theo theo dõi ít nhất 2 tiếng. Truyền ketamine tĩnh mạch để điều trị trầm cảm vẫn là sử dụng ngoài chỉ định.
- Psilocybin cho kết quả tích cực trong các thử nghiệm giai đoạn 3, nhưng mức hiệu quả khiêm tốn hơn nhiều so với các nghiên cứu nhỏ ban đầu. Tính đến 12/10/2026, chất này vẫn chưa được cấp phép làm thuốc trị trầm cảm tại Mỹ hay châu Âu.
- Ở Việt Nam, ketamine thuộc Danh mục III, còn psilocybin thuộc Danh mục IB (Nghị định 28/2026/NĐ-CP). “Ke” ngoài đường không liên quan đến các nghiên cứu này. Thiền Nổi (float therapy) chỉ là một hình thức chăm sóc bản thân bổ sung, không thay thế việc điều trị.
Lưu ý quan trọng: Bài viết tổng hợp tình hình nghiên cứu để bạn hiểu rõ hơn, không phải lời khuyên y khoa và không hướng dẫn sử dụng bất kỳ chất nào. Ketamine và psilocybin là những chất bị kiểm soát tại Việt Nam. Đừng tự ý dùng, ngưng, giảm hoặc đổi thuốc; hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa tâm thần. Nếu bạn đang có ý nghĩ tự hại, hãy gọi ngay 115 hoặc đường dây Ngày Mai 096 306 1414 (13:00–20:30, thứ Tư–Chủ nhật).
Trả lời nhanh: Nghiên cứu về ketamine trong điều trị trầm cảm và psilocybin là một trong những hướng mới đáng chú ý nhất của tâm thần học, chủ yếu dành cho trầm cảm kháng trị, tức là tình trạng trầm cảm không cải thiện sau ít nhất hai đợt dùng thuốc đủ liều, đủ thời gian. Esketamine, một dạng của ketamine, đã được cấp phép tại Mỹ (2019) và EU (2019), nhưng chỉ được dùng trong phòng khám có giám sát. Psilocybin cho kết quả tích cực ở mức vừa phải trong hai thử nghiệm giai đoạn 3, nhưng vẫn chưa được cấp phép; công ty phát triển dự kiến sớm nhất năm 2027 mới có thể đưa thuốc ra thị trường Mỹ, nếu được duyệt. Cả hai đều có rủi ro thật, đều bị kiểm soát chặt tại Việt Nam và không phải thứ để tự thử.
Trầm cảm kháng trị là gì, và vì sao cần lựa chọn mới?
Trầm cảm kháng trị (treatment-resistant depression, TRD) không phải là một bệnh riêng, mà là cách gọi theo quy ước: tình trạng trầm cảm không đáp ứng với ít nhất hai đợt dùng thuốc chống trầm cảm đủ liều, đủ thời gian trong cùng một đợt bệnh. Cơ quan quản lý dược của Mỹ và châu Âu, cùng với các thử nghiệm lớn, đều sử dụng ngưỡng “ít nhất hai” này. Nếu bạn thuộc nhóm này, đó không phải lỗi của bạn, và cũng không có nghĩa là bạn hết hy vọng.
Nghiên cứu kinh điển STAR*D (Rush và cs., 2006) theo dõi 4.041 người bệnh ngoại trú qua tối đa bốn bước điều trị, rồi báo cáo tỷ lệ lui bệnh cộng dồn là 67%. Năm 2023, một phân tích lại dữ liệu gốc (Pigott và cs.) lập luận rằng nếu sử dụng đúng thang đo và tiêu chí trong đề cương, con số này chỉ khoảng 35%, tức khoảng một nửa con số ban đầu. Dù tin vào con số nào, một điều vẫn rõ ràng: nhiều người phải thử vài lần mới tìm được phương pháp phù hợp, và một số người không hết hẳn triệu chứng với các loại thuốc viên thông thường. Khoảng trống đó chính là lý do ketamine và psilocybin được đưa vào nghiên cứu.
Ở Việt Nam, Bộ Y tế (2022) cho biết khoảng 14,9% dân số mắc một trong 10 rối loạn tâm thần thường gặp, trong đó trầm cảm và lo âu chiếm khoảng 5–6%. Bài này tập trung riêng vào trầm cảm. Nếu muốn tìm hiểu nền tảng hơn về các thuốc chống trầm cảm thông dụng, bạn có thể đọc SSRI là gì; còn bài psychedelics là gìcung cấp cái nhìn tổng quan về các chất gây ảo giác, lịch sử và pháp luật liên quan.
Ketamine: từ thuốc mê đến ý tưởng lớn về trầm cảm

Năm 1962, nhà hóa học Calvin Stevens, cố vấn cho hãng dược Parke-Davis ở Detroit, đã tổng hợp hợp chất CI-581 trong quá trình tìm kiếm một loại thuốc gây mê có tác dụng ngắn hơn và ít gây ảo giác hơn PCP. Vào giữa thập niên 1960, Edward Domino và Guenter Corssen tại Đại học Michigan lần đầu thử chất này trên người. Người ta cho rằng vợ của Domino là người đặt ra cụm từ “gây mê phân ly” (dissociative anaesthesia). Sau đó, ketamine trở thành một loại thuốc gây mê quen thuộc trong chiến trường và cấp cứu, kể cả trong chiến tranh Việt Nam, vì có thể giữ nhịp thở và huyết áp tương đối ổn định (Li & Vlisides, 2016).
Bước ngoặt đến vào năm 2000. Nhóm của Berman và John Krystal tại Đại học Yale cho thấy mức độ trầm cảm giảm rõ rệt trong vòng 72 giờ sau một lần truyền ketamine, trong khi không giảm sau khi truyền nước muối sinh lý. Nghiên cứu chỉ có 7 người hoàn thành, nên đây mới là tín hiệu ban đầu, chưa phải bằng chứng chắc chắn. Năm 2006, nhóm Zarate tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Mỹ (NIMH) thử nghiệm trên 18 người bị trầm cảm kháng trị: sự cải thiện xuất hiện trong vòng 110 phút; đến ngày hôm sau, 71% đáp ứng và 29% lui bệnh. Tuy nhiên, chỉ 35% vẫn duy trì đáp ứng sau một tuần.
Một loại thuốc mê cũ, giá rẻ, lại có thể làm nhẹ triệu chứng trầm cảm trong vài giờ thay vì vài tuần. Tốc độ này biến ketamine thành ý tưởng mới lớn nhất trong nghiên cứu thuốc chống trầm cảm suốt nhiều thập kỷ. Điểm yếu cũng xuất hiện ngay từ đầu: tác dụng thường giảm đi chỉ sau vài ngày.
Ketamine tác động lên não thế nào? (phần lớn từ nghiên cứu trên động vật)
Khác với SSRI, vốn tác động lên serotonin, ketamine chặn thụ thể NMDA của glutamate, chất dẫn truyền thần kinh kích thích chính trong não. Giả thuyết được nhắc đến nhiều nhất cho rằng ketamine “nhả phanh” các tế bào ức chế, tạo ra một đợt glutamate ngắn, kích hoạt thụ thể AMPA, rồi thúc đẩy BDNF (yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não) và con đường mTOR. Nhờ đó, các khớp nối thần kinh (synapse) ở vỏ não trước trán, vốn trở nên thưa thớt do căng thẳng kéo dài, có thể hình thành trở lại nhanh chóng.
Cần nói rõ: những bằng chứng then chốt cho cơ chế này chủ yếu đến từ các nghiên cứu trên động vật. Nghiên cứu có ảnh hưởng lớn của phòng thí nghiệm Ronald Duman (Li và cs., 2010, Science) được thực hiện trên chuột cống; nghiên cứu của Autry và cs. (2011, Nature) được thực hiện trên chuột nhắt. Năm 2016, Zanos và cs. còn phát hiện một chất chuyển hóa của ketamine có tác dụng chống trầm cảm tương tự ở chuột mà không cần chặn NMDA. Tuy nhiên, kết quả này vẫn đang được tranh luận. Tóm lại, giới khoa học đã có một số manh mối khá thuyết phục, nhưng cơ chế đầy đủ ở người vẫn chưa được xác định rõ.
Esketamine (Spravato): được duyệt ở đâu, với giới hạn gì?
Esketamine là một “nửa ảnh gương” của phân tử ketamine, được sử dụng dưới dạng xịt mũi. Các mốc chính:
- Mỹ, 5/3/2019: FDA cấp phép cho người lớn bị trầm cảm kháng trị, sử dụng kèm một thuốc chống trầm cảm đường uống. Thuốc chỉ được dùng tại cơ sở y tế đã được chứng nhận theo chương trình quản lý rủi ro (REMS): người bệnh tự xịt dưới sự giám sát trực tiếp, được theo dõi ít nhất 2 tiếng, không được mang thuốc về nhà và không được lái xe cho đến ngày hôm sau, sau khi đã ngủ đủ giấc. Nhãn thuốc có cảnh báo đóng khung về tình trạng an thần, phân ly, lạm dụng, cùng ý nghĩ và hành vi tự sát.
- Mỹ, tháng 8/2020: FDA bổ sung chỉ định cho các triệu chứng trầm cảm ở người đang có ý nghĩ hoặc hành vi tự sát cấp tính. Nhãn thuốc ghi rõ: hiệu quả trong việc phòng ngừa tự sát hay giảm ý nghĩ tự sát chưa được chứng minh, và thuốc không thay thế việc nhập viện khi cần.
- Mỹ, 21/1/2025: FDA cho phép sử dụng esketamine đơn độc, không cần dùng kèm thuốc uống, cho người không đáp ứng với ít nhất hai thuốc chống trầm cảm. Quy định REMS vẫn được giữ nguyên.
- Liên minh châu Âu, 18/12/2019: cấp phép sử dụng cho người lớn bị trầm cảm kháng trị, kèm SSRI hoặc SNRI.
- Anh: NICE, cơ quan đánh giá công nghệ y tế, không khuyến nghị sử dụng esketamine cho trầm cảm kháng trị trong hệ thống y tế công (đánh giá TA854), vì còn thiếu so sánh với các phương pháp điều trị đang được sử dụng trong thực tế, chưa rõ hiệu quả có kéo dài sau khi ngưng thuốc hay không, và các tính toán về chi phí – hiệu quả chưa đủ đáng tin cậy.
Ví dụ ở Anh cho thấy “được cấp phép” không đồng nghĩa với “được khuyến nghị và chi trả”. Thử nghiệm chính dẫn tới quyết định của FDA là TRANSFORM-2 (Popova và cs., 2019): 227 người tham gia, trong đó một nhóm dùng esketamine cùng thuốc chống trầm cảm đường uống mới, nhóm còn lại dùng giả dược cùng thuốc chống trầm cảm đường uống mới. Sau 28 ngày, chênh lệch giữa hai nhóm là 4,0 điểm trên thang trầm cảm MADRS. Các tác dụng phụ thường gặp gồm cảm giác phân ly, buồn nôn, chóng mặt và thay đổi vị giác; phần lớn chấm dứt trong khoảng 1,5 giờ. Thử nghiệm SUSTAIN-1 (Daly và cs., 2019) trên những người đã ổn định cho thấy tỷ lệ tái phát là 26,7% nếu tiếp tục dùng esketamine, so với 45,3% nếu chuyển sang giả dược. Khi FDA cấp phép, nhiều nhà phê bình lưu ý rằng mới chỉ có một thử nghiệm ngắn hạn cho kết quả dương tính rõ ràng.
Đối đầu trực tiếp: esketamine, ketamine và sốc điện (ECT)
Từ 2021 đến 2023, ba thử nghiệm lớn đã so sánh ketamine hoặc esketamine với những phương pháp điều trị đã có. ECT (liệu pháp sốc điện) là phương pháp tạo ra một cơn co giật có kiểm soát dưới gây mê toàn thân. Nghe có vẻ đáng sợ, nhưng phương pháp này đã có hàng chục năm dữ liệu nghiên cứu và vẫn là lựa chọn mạnh nhất đối với trầm cảm nặng.
- ESCAPE-TRD (Reif và cs., 2023, NEJM): 676 người ở châu Âu được dùng esketamine hoặc quetiapine (một thuốc chống loạn thần dùng bổ trợ); cả hai nhóm đều dùng SSRI hoặc SNRI. Tỷ lệ lui bệnh ở tuần thứ 8 lần lượt là 27,1% và 17,6%. Thử nghiệm không được làm mù với người bệnh, chỉ người đánh giá không biết người bệnh thuộc nhóm nào. Nghiên cứu do hãng Janssen tài trợ, và cách tính số người bỏ cuộc là “thất bại” có lợi cho esketamine, vì quetiapine khiến nhiều người ngừng thuốc hơn.
- ELEKT-D (Anand và cs., 2023, NEJM): 403 người tại 5 cơ sở ở Mỹ được điều trị bằng ketamine truyền tĩnh mạch hoặc ECT. Tỷ lệ đáp ứng lần lượt là 55,4% và 41,2%; các nhà nghiên cứu kết luận ketamine “không kém hơn” ECT. ECT gây nhiều vấn đề về trí nhớ hơn, còn ketamine gây phân ly nhiều hơn. Những giới hạn của nghiên cứu gồm: người bệnh tự chấm điểm, phần lớn là bệnh nhân ngoại trú, tỷ lệ đáp ứng với ECT thấp hơn mức thường thấy, và giai đoạn điều trị cấp chỉ kéo dài 3 tuần.
- KetECT ở Thụy Điển (Ekstrand và cs., 2022): đây là một đối trọng quan trọng. Trong số 186 bệnh nhân nội trú, tỷ lệ lui bệnh là 63% với ECT và 46% với ketamine. Tình trạng mất trí nhớ kéo dài xảy ra thường xuyên hơn ở nhóm dùng ECT. Tỷ lệ tái phát sau 12 tháng cao ở cả hai nhóm: 70% với ketamine và 63% với ECT.
Nhìn chung, với người bệnh nặng phải nằm viện, ECT vẫn cho hiệu quả mạnh nhất. Với người bệnh ngoại trú không có loạn thần, ketamine cho thấy hiệu quả tương đương và ít ảnh hưởng đến trí nhớ hơn. Tuy nhiên, tái phát vẫn phổ biến sau cả hai phương pháp, vì vậy người bệnh cần cùng bác sĩ xây dựng một kế hoạch điều trị dài hạn.
Cơn sốt phòng khám ketamine ở Mỹ và các cảnh báo của FDA
Ketamine thông thường (dạng racemic, tức hỗn hợp chưa tách hai dạng phân tử đối xứng) chưa bao giờ được FDA phê duyệt cho bất kỳ bệnh tâm thần nào. Việc truyền ketamine để điều trị trầm cảm là sử dụng ngoài chỉ định, người bệnh thường phải tự trả tiền, và phương pháp này không nằm trong chương trình REMS của Spravato. Không có con số chính thức về số lượng phòng khám; các ước tính độc lập dao động từ vài trăm đến hơn một nghìn. Trong đại dịch, một số công ty khám bệnh từ xa còn gửi ketamine pha chế dạng uống hoặc dạng ngậm đến nhà người bệnh.
FDA đã đưa ra cảnh báo hai lần, vào ngày 16/2/2022 và 10/10/2023: ketamine pha chế chưa được phê duyệt cho các rối loạn tâm thần; việc sử dụng tại nhà mà không được theo dõi có thể đi kèm các rủi ro như lạm dụng, biến cố tâm thần, tăng huyết áp, ức chế hô hấp, tổn thương bàng quang và đường tiểu. FDA cũng nói rõ rằng việc không có REMS “không có nghĩa là” sản phẩm pha chế an toàn hơn. Kinh nghiệm của Mỹ cho thấy điều gì có thể xảy ra khi khoa học đầy hứa hẹn chạy nhanh hơn quy định.
Trường hợp của diễn viên Matthew Perry trong phim “Friends” là một lời nhắc buồn. Ông qua đời ngày 28/10/2023. Báo cáo của Văn phòng Giám định Y khoa Hạt Los Angeles, công bố ngày 15/12/2023, kết luận nguyên nhân là tác dụng cấp của ketamine, cùng các yếu tố góp phần gồm đuối nước, bệnh mạch vành và tác dụng của buprenorphine; cái chết được xác định là tai nạn. Ông từng được truyền ketamine để điều trị trầm cảm và lo âu. Tuy nhiên, giám định viên cho biết lượng ketamine trong máu không thể xuất phát từ lần truyền có giám sát gần nhất, diễn ra khoảng 1,5 tuần trước đó. Năm người bị truy tố; ngày 3/12/2025, một bác sĩ bị tuyên phạt 30 tháng tù. Bài học ở đây là khoảng cách giữa điều trị có giám sát và nguồn cung không được kiểm soát.
Psilocybin: các thử nghiệm thật sự cho thấy gì?
Psilocybin là hoạt chất có trong “nấm thức thần”. Cơ chế và lịch sử của chất này đã được trình bày trong bài tổng quan về các chất gây ảo giác; phần này chỉ điểm qua những thử nghiệm liên quan đến trầm cảm.
- Johns Hopkins (Davis và cs., 2021): 27 người mắc trầm cảm, không thuộc nhóm kháng trị, được chia ngẫu nhiên; 24 người hoàn thành nghiên cứu. Họ trải qua hai buổi dùng psilocybin, kèm khoảng 11 giờ trị liệu tâm lý hỗ trợ, rồi được so sánh với nhóm chờ 8 tuần. Điểm trầm cảm GRID-HAMD, một thang đo mức độ trầm cảm, giảm từ khoảng 23 xuống khoảng 8, cho thấy hiệu quả rất lớn. Tuy nhiên, nghiên cứu có quy mô rất nhỏ, không dùng giả dược, không làm mù và chọn lọc người tham gia khá kỹ. Sau 12 tháng (Gukasyan và cs., 2022), 75% vẫn đáp ứng với điều trị và 58% lui bệnh, nhưng lúc này nghiên cứu không còn nhóm đối chứng.
- Imperial College London (Carhart-Harris và cs., 2021, NEJM): 59 người tham gia được dùng psilocybin hoặc thuốc SSRI, tức nhóm thuốc chống trầm cảm tác động lên hệ serotonin, escitalopram trong 6 tuần. Ở thước đo chính, hai nhóm không khác biệt có ý nghĩa. Một số thước đo phụ nghiêng về psilocybin, nhưng chưa được hiệu chỉnh cho việc thực hiện nhiều lần so sánh. Nghiên cứu này thường bị báo chí diễn giải sai thành “psilocybin đánh bại thuốc chống trầm cảm”.
- COMPASS giai đoạn 2b (Goodwin và cs., 2022, NEJM): 233 người mắc trầm cảm kháng trị được dùng psilocybin một lần, với ba mức liều; mức liều thấp nhất được dùng làm đối chứng. Ở tuần thứ 3, liều cao nhất cho kết quả tốt hơn nhóm đối chứng 6,6 điểm trên thang MADRS, một thang đo mức độ trầm cảm; liều trung bình thì không. Đến tuần thứ 12, tỷ lệ đáp ứng không khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm. Nghiên cứu ghi nhận ý nghĩ tự sát, hành vi tự gây thương tích và hành vi tự sát nhiều hơn ở các nhóm dùng liều cao.
- Usona giai đoạn 2 (Raison và cs., 2023, JAMA): 104 người mắc trầm cảm được dùng psilocybin một lần hoặc niacin, một loại vitamin có thể gây đỏ bừng mặt, làm “giả dược chủ động”. Đến ngày thứ 43, điểm MADRS chênh lệch 12,3 điểm giữa hai nhóm; không có biến cố nghiêm trọng nào được cho là do thuốc. Tuy nhiên, cảm giác đỏ mặt do niacin gây ra khá khó để “đánh lừa” người tham gia hoàn toàn.
- COMPASS giai đoạn 3: COMP005, gồm 258 người tại Mỹ, đạt mục tiêu chính với chênh lệch 3,6 điểm MADRS ở tuần thứ 6 (công bố ngày 23/6/2025); phần mở rộng 52 tuần (9/9/2026) không được phân nhóm ngẫu nhiên, không làm mù, và phần lớn người tham gia được dùng thêm một liều. COMP006, nghiên cứu quốc tế, đạt mục tiêu chính với chênh lệch 3,8 điểm (2/2026); kết quả ở tuần thứ 26 (7/7/2026) cho thấy 39% người thuộc nhóm chính giảm ít nhất 25% điểm MADRS ở tuần thứ 6, và lợi ích trung bình được duy trì đến tuần thứ 26. Tất cả các thông tin này đều đến từ thông cáo của công ty; tính đến 12/10/2026, chưa có bài báo về thử nghiệm giai đoạn 3 nào được bình duyệt.

Hiệu quả thật: nhỏ hơn nhiều so với tiêu đề báo
Các nghiên cứu nhỏ ban đầu cho kết quả trông rất ngoạn mục. Nhưng trong những thử nghiệm giai đoạn 3 lớn hơn và có đối chứng, chênh lệch chỉ vào khoảng 3,6–3,8 điểm MADRS ở tuần thứ 6. Mức chênh lệch này vẫn có ý nghĩa lâm sàng với người mắc trầm cảm kháng trị, gần tương đương với esketamine trong nghiên cứu TRANSFORM-2 (4,0 điểm), nhưng cách rất xa những gì báo chí từng hứa hẹn. Khi một hiệu quả giảm dần trong các thử nghiệm lớn hơn, chặt chẽ hơn, đó là hiện tượng bình thường trong y học.
Tình trạng tính đến 12/10/2026
- Psilocybin chưa được cấp phép làm thuốc điều trị trầm cảm tại Mỹ hoặc châu Âu. Riêng Úc có một cơ chế giới hạn, cho phép các bác sĩ được ủy quyền kê đơn từ 1/7/2023.
- Tại hội nghị nhà đầu tư ngày 24/9/2026, giám đốc điều hành COMPASS cho biết công ty đã nộp tất cả các phần của hồ sơ xin cấp phép, ngoại trừ phần lâm sàng. Phần này dự kiến hoàn tất trong quý 4/2026, với mục tiêu ra mắt sản phẩm vào nửa đầu năm 2027, nếu được FDA duyệt và DEA xếp lại danh mục.
- Thử nghiệm giai đoạn 3 của Usona (uAspire) đã tuyển đủ người từ 11/2025 nhưng chưa công bố kết quả.
- Sắc lệnh hành pháp ngày 18/4/2026 của Mỹ về nghiên cứu các chất gây ảo giác không phê duyệt bất kỳ loại thuốc nào. Đồng thời, không thông tin nào ở trên làm thay đổi pháp luật Việt Nam.
Vì sao giới khoa học vẫn thận trọng?
Thuốc luôn đi kèm cả một chương trình. Trong các thử nghiệm, psilocybin được sử dụng theo một quy trình chặt chẽ: sàng lọc để loại những người có loạn thần, rối loạn lưỡng cực hoặc nguy cơ tự sát cao; tổ chức các buổi chuẩn bị; bố trí người hướng dẫn đã được đào tạo theo dõi suốt ngày dùng thuốc; rồi thực hiện các buổi “tích hợp” sau đó. “Set” là tâm thế và kỳ vọng của người tham gia; “setting” là không gian vật lý và môi trường xã hội. Cả hai đều định hình trải nghiệm, và có thể cả kết quả. Cho đến nay, chưa ai tách được chính xác bao nhiêu phần lợi ích đến từ thuốc, bao nhiêu đến từ trị liệu và bao nhiêu đến từ kỳ vọng. FDA đã ban hành dự thảo hướng dẫn, yêu cầu các nhà tài trợ giải quyết những câu hỏi này. Đó cũng là lý do việc “tự thử ở nhà” hoàn toàn không giống với những gì đã được nghiên cứu.
Khó làm mù. Hầu hết người tham gia đều đoán được mình dùng thuốc thật hay giả dược, vì tác dụng của thuốc quá rõ. Người kỳ vọng nhiều và biết mình nhận “thuốc thật” có thể báo cáo mức cải thiện cao hơn; ngược lại, người biết mình nhận giả dược có thể thất vọng. Tổng quan hệ thống của Muthukumaraswamy và cs. (2021) cho thấy các thử nghiệm về chất gây ảo giác (psychedelic) hiếm khi đo lường mức kỳ vọng hoặc mức độ thành công của việc làm mù, và hiệu quả “có lẽ bị đánh giá quá cao”; Szigeti và Heifets (2024) cũng phân tích vấn đề kỳ vọng tương tự. Ketamine cũng gặp đúng vấn đề này: cảm giác phân ly, tức cảm giác tách rời khỏi cơ thể hoặc môi trường xung quanh, rất dễ nhận ra; hơn nữa, cả ESCAPE-TRD và ELEKT-D đều là các thử nghiệm mở. Năm 2024, FDA từ chối hồ sơ MDMA một phần cũng vì lo ngại này.
Độ bền và rủi ro. Tác dụng của một lần dùng ketamine thường giảm sau khoảng một tuần, nên có thể cần điều trị duy trì, trong khi độ an toàn lâu dài vẫn đang được nghiên cứu. Dữ liệu dài hạn có đối chứng về psilocybin còn ít. Rủi ro của ketamine gồm phân ly, an thần, chóng mặt, buồn nôn, tăng huyết áp và nhịp tim, cùng nguy cơ lạm dụng và lệ thuộc; nếu dùng liều cao, thường xuyên để tiêu khiển, thuốc có thể gây viêm bàng quang loét, khiến bàng quang co nhỏ và xơ hóa không hồi phục (Shahani và cs., 2007). Psilocybin có thể gây trải nghiệm khó chịu như sợ hãi, lo âu và lú lẫn, cùng đau đầu, buồn nôn, tăng huyết áp, tín hiệu về ý nghĩ tự sát trong thử nghiệm 2022, và nguy cơ loạn thần hoặc hưng cảm ở người đã có yếu tố nguy cơ.
Không phải ý tưởng nào cũng thành công. Arketamine, “nửa ảnh gương” còn lại của ketamine, từng cho thấy nhiều hứa hẹn trong các nghiên cứu trên động vật, nhưng một thử nghiệm thí điểm nhỏ trên 10 người (Leal và cs., 2023) không cho thấy hiệu quả tốt hơn giả dược. Một ý tưởng có vẻ hay trong phòng thí nghiệm chưa chắc đã cho kết quả tương tự ở người.
Bảng so sánh các lựa chọn cho trầm cảm khó điều trị
Bảng dưới đây giúp bạn hình dung các lựa chọn, không nhằm giúp bạn tự chọn phương pháp điều trị. Mức bằng chứng được phân loại theo thang của Float Vietnam: Tin cậy cao / Khá tin cậy / Có một số bằng chứng ban đầu / Chưa đủ cơ sở / Có hại.
| Ketamine / esketamine | Psilocybin (kèm hỗ trợ tâm lý) | SSRI và thuốc chống trầm cảm thông thường | ECT (sốc điện) | TMS (kích thích từ xuyên sọ) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Tốc độ tác dụng | Vài giờ đến 1 ngày | Vài ngày (trong 1 tuần sau buổi dùng) | 2–6 tuần | 1–3 tuần (một đợt nhiều buổi) | 2–6 tuần với quy trình chuẩn |
| Mức bằng chứng | Khá tin cậy (esketamine: nhiều thử nghiệm giai đoạn 3 và ESCAPE-TRD; ketamine truyền: ELEKT-D, KetECT) | Khá tin cậy (giai đoạn 2 và hai thử nghiệm giai đoạn 3 do công ty công bố, nhưng còn lo ngại về việc làm mù) | Tin cậy cao (hàng trăm thử nghiệm; hiệu quả trung bình vừa phải) | Tin cậy cao (hàng chục năm dữ liệu, mạnh nhất đối với trầm cảm nặng) | Tin cậy cao đối với rTMS và iTBS (như THREE-D) |
| Tình trạng pháp lý 2026 | Esketamine được duyệt ở Mỹ và EU; NICE không khuyến nghị. Ketamine truyền chưa được FDA duyệt cho trầm cảm | Chưa được cấp phép (hồ sơ ở Mỹ đang nộp; Úc có kênh hẹp) | Được duyệt, là lựa chọn đầu tay | Điều trị chuẩn | Được FDA cho phép |
| Rủi ro chính | Phân ly, an thần, tăng huyết áp, lạm dụng, lệ thuộc, tổn thương bàng quang (khi dùng nặng), tái phát | Trải nghiệm khó chịu, tăng huyết áp, tín hiệu về ý nghĩ tự sát, loạn thần ở người có nguy cơ | Buồn nôn, ảnh hưởng tình dục, cảm xúc “phẳng”, triệu chứng khi ngưng | Rủi ro do gây mê, giảm trí nhớ (thường tạm thời, đôi khi kéo dài) | Đau đầu, khó chịu ở da đầu, hiếm khi co giật |
| Nơi thực hiện | Cơ sở được chứng nhận, theo dõi ít nhất 2 giờ (esketamine) | Cơ sở thử nghiệm chuyên khoa, cả ngày có người hướng dẫn | Tại nhà, theo đơn | Bệnh viện, gây mê toàn thân | Phòng khám ngoại trú, hằng ngày trong vài tuần |

Những lựa chọn không dùng chất vẫn làm phần lớn công việc
Những phương pháp mới không phải là lựa chọn duy nhất. Phân tích mạng lưới của Cuijpers và cs. (2020) cho thấy trị liệu tâm lý, như CBT (trị liệu nhận thức – hành vi), kích hoạt hành vi và trị liệu liên cá nhân, có hiệu quả gần tương đương với thuốc trong giai đoạn trầm cảm cấp; kết hợp cả hai tốt hơn từng phương pháp riêng lẻ; đồng thời, hiệu quả của trị liệu tâm lý thường bền hơn sau khi kết thúc.

Vận động cũng thật sự có tác dụng. Phân tích của Noetel và cộng sự (2024, BMJ), dựa trên 218 thử nghiệm với 14.170 người, cho thấy đi bộ, chạy bộ nhẹ, yoga và tập sức mạnh có hiệu quả vừa phải so với nhóm đối chứng tích cực. Tập càng đều và đủ cường độ thì kết quả càng tốt, dù độ chắc chắn của bằng chứng vẫn còn thấp. Với kích thích từ xuyên sọ (TMS), thử nghiệm THREE-D (Blumberger và cộng sự, 2018, 414 người) cho thấy một buổi iTBS kéo dài 3 phút không kém một buổi rTMS kéo dài 37 phút. Với nhiều người, một nhà trị liệu tốt, thói quen vận động đều đặn và loại thuốc được lựa chọn cẩn thận vẫn là nền tảng vững chắc nhất.

Nếu bạn quan tâm đến những cách thay đổi trạng thái tâm trí mà không dùng chất, hãy đọc hack tâm trí không dùng chất: 11 cách và biohacking là gì.
Thiền Nổi nằm ở đâu trong bức tranh này?
Thiền Nổi là một lĩnh vực nghiên cứu đang phát triển, với những kết quả ban đầu khá rõ về căng thẳng và tâm trạng. Với khả năng giúp thư giãn, giảm stress và giảm lo âu trong thời gian ngắn, chúng tôi xếp bằng chứng ở mức Tin cậy cao vì các thử nghiệm cho kết quả tương đồng (Kjellgren 2014, Feinstein 2018). Năm 2018, nhóm Feinstein tại Viện Laureate cho 50 người bị rối loạn lo âu hoặc các vấn đề liên quan đến stress, trong đó 46 người đồng thời bị trầm cảm, trải nghiệm một buổi Thiền Nổi kéo dài 60 phút. Ngay sau đó, mức lo âu giảm mạnh và tâm trạng được cải thiện, dù nghiên cứu không có nhóm đối chứng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 (Garland và cộng sự) với 75 người bị lo âu và trầm cảm cho thấy sáu buổi Thiền Nổi an toàn, dễ chịu, với tỷ lệ tham gia đầy đủ khoảng 85–89%. Tuy nhiên, nghiên cứu này chủ yếu nhằm đánh giá tính an toàn và khả năng thực hiện, chưa đủ lớn để chứng minh hiệu quả đối với trầm cảm.

Vì vậy, hãy xem Thiền Nổi như một phần của việc chăm sóc bản thân, được thực hiện song song với quá trình điều trị của bác sĩ. Thiền Nổi không phải là phương pháp điều trị trầm cảm, không thay thế thuốc hoặc trị liệu, và càng không phải là “ketamine tự nhiên”. Người đang trầm cảm nặng hoặc có ý nghĩ tự hại nên gặp bác sĩ trước. Nếu đang dùng thuốc, bạn hãy báo cho bác sĩ và nhân viên. Tại Ōmni Space, không được trải nghiệm Thiền Nổi khi đang chịu ảnh hưởng của bất kỳ chất kích thích hoặc chất gây nghiện nào. Đọc thêm về nghiên cứu Thiền Nổi của Viện Laureate, Thiền Nổi có an toàn không và sách trắng Thiền Nổi.
Ở Việt Nam: luật pháp, esketamine và “ke” ngoài đường
Luật pháp. Theo Nghị định 28/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 19/01/2026), psilocybin thuộc Danh mục IB: bị cấm và không có mục đích y tế. Ketamine thuộc Danh mục III: là thuốc được kiểm soát, chỉ được sử dụng trong y tế. Việc mua bán hoặc tàng trữ ketamine ngoài kênh y tế là vi phạm pháp luật; Bộ luật Hình sự (các Điều 248–252) cũng có quy định riêng về những hành vi này. Chi tiết pháp lý có trong bài psychedelics là gì.
Esketamine. Ngày 10/01/2025, Công văn 296/VPCP-KGVX truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Lê Thành Long về việc kiểm soát nhập khẩu thuốc Spravato. Bộ Công an đánh giá esketamine là một chất hướng thần, cần được quản lý như ketamine. Cũng trong tháng đó, Bộ Y tế yêu cầu ngành y tế quản lý thuốc và nguyên liệu chứa esketamine để tránh thất thoát, lạm dụng, đồng thời khẳng định: “Esketamine là một dược chất hướng thần”. Esketamine có được dùng để điều trị ở Việt Nam hay không, và được dùng ở đâu, là câu hỏi bạn nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tâm thần.
“Ke” ngoài đường. Ketamine dùng để giải trí thường xuất hiện tại phòng karaoke, quán bar và các cuộc “bay lắc”. Chất này cũng có thể bị trộn với thuốc lắc, rượu và “nước vui”. Năm 2026, các bác sĩ Trường Đại học Y Hà Nội báo cáo trường hợp một phụ nữ 26 tuổi đã sử dụng ketamine nhiều năm, bị các triệu chứng tiết niệu nặng kéo dài và nhiều lần được chẩn đoán nhầm là nhiễm trùng tiểu. Kết quả chụp cho thấy bàng quang bị co nhỏ, thành bàng quang dày lên (Lê Ngọc Hà và cộng sự, Tạp chí Nghiên cứu Y học). Các tác giả lưu ý rằng những báo cáo về viêm bàng quang do ketamine ở Việt Nam vẫn chưa có hệ thống, đồng thời khuyến nghị nên hỏi về việc sử dụng ketamine ở người trẻ có triệu chứng tiết niệu kéo dài. Những rủi ro khác gồm tai nạn, té ngã khi bị phân ly, sặc, đuối nước, phối hợp nguy hiểm với rượu và các chất kích thích, lệ thuộc, giảm trí nhớ, trạng thái giống loạn thần và rủi ro pháp lý.
Điểm mấu chốt: “ke” mua ngoài đường không rõ thành phần, không rõ liều lượng, thường bị pha trộn, lại được sử dụng mà không qua sàng lọc hoặc theo dõi y tế. Không nghiên cứu nào nêu trên áp dụng cho loại chất này. Tự điều trị trầm cảm bằng ketamine mua ngoài đường là hành vi trái pháp luật, đồng thời có thể khiến tình trạng trầm cảm và sức khỏe thể chất xấu đi.
Cần giúp đỡ?
- Cấp cứu: 115 hoặc đến khoa cấp cứu gần nhất nếu ai đó đang gặp nguy hiểm ngay lúc này.
- Đường dây Ngày Mai: 096 306 1414 (13:00–20:30, thứ Tư–Chủ nhật), cung cấp hỗ trợ cảm xúc miễn phí bằng tiếng Việt và tiếng Anh cho người trầm cảm.
- Khoa tâm thần tại các bệnh viện, chẳng hạn Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), Bệnh viện Tâm thần TP.HCM hoặc các bệnh viện đại học.
Đừng tự ý ngừng hoặc đổi thuốc đang dùng. Nếu thuốc hiện tại chưa giúp bạn đủ nhiều, hãy nói thẳng với bác sĩ. Vẫn còn những lựa chọn khác để hai bên cùng bàn bạc.
Nguồn tham khảo chính
- Pigott và cs. 2023, BMJ Open (phân tích lại STAR*D)
- Berman và cs. 2000, Biological Psychiatry
- Zarate và cs. 2006, Archives of General Psychiatry
- Li và cs. 2010, Science (nghiên cứu trên chuột)
- Popova và cs. 2019, American Journal of Psychiatry (TRANSFORM-2)
- Reif và cs. 2023, NEJM (ESCAPE-TRD)
- Anand và cs. 2023, NEJM (ELEKT-D)
- Ekstrand và cs. 2022, Int J Neuropsychopharmacol (KetECT)
- Davis và cs. 2021, JAMA Psychiatry
- Goodwin và cs. 2022, NEJM
- Raison và cs. 2023, JAMA
- Muthukumaraswamy và cs. 2021, Expert Rev Clin Pharmacol
- Cuijpers và cs. 2020, World Psychiatry
- Feinstein và cs. 2018, PLoS One
Lưu ý: Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế việc chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu có câu hỏi về sức khỏe trước buổi đầu tiên, đội ngũ Ōmni Space có thể trò chuyện cùng bạn ngay tại chỗ.
Trải nghiệm tại Ōmni Space. Phòng float của Float Vietnam tại 16C Quốc Hương, Thảo Điền, TP. Thủ Đức, TP.HCM, mở cửa hằng ngày từ 9:00–21:00. Đặt lịch float hoặc đọc giải đáp thắc mắc.
Câu hỏi thường gặp
Ketamine có phải là thuốc điều trị trầm cảm không?
Ketamine là thuốc gây mê. Ở Mỹ và châu Âu, một dạng của ketamine là esketamine (thuốc xịt mũi) đã được cấp phép để điều trị trầm cảm không đáp ứng với ít nhất hai loại thuốc. Thuốc chỉ được sử dụng tại cơ sở y tế có chứng nhận, với thời gian theo dõi ít nhất 2 tiếng. Truyền ketamine tĩnh mạch để điều trị trầm cảm vẫn là sử dụng ngoài chỉ định. Ở Việt Nam, ketamine thuộc Danh mục III và chỉ được dùng trong y tế; mua bán hoặc tàng trữ ngoài kênh y tế là hành vi vi phạm pháp luật. Hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa tâm thần.
Psilocybin (nấm thức thần) đã được phép dùng để điều trị trầm cảm chưa?
Chưa. Tính đến 12/10/2026, hai thử nghiệm giai đoạn 3 của công ty COMPASS cho kết quả tích cực ở mức vừa phải, và hồ sơ xin cấp phép tại Mỹ đang được nộp. Nếu được duyệt, sớm nhất là năm 2027, việc sử dụng cũng chỉ diễn ra tại cơ sở chuyên khoa có giám sát. Ở Việt Nam, psilocybin thuộc Danh mục IB, bị cấm hoàn toàn và không có mục đích y tế.
Nếu ketamine trong bệnh viện giúp được người trầm cảm, “ke” ngoài đường có giống vậy không?
Không. Các nghiên cứu sử dụng thuốc tinh khiết, được kiểm soát; người bệnh được sàng lọc và theo dõi huyết áp, nhịp thở. “Ke” ngoài đường không rõ thành phần, thường bị trộn với thuốc lắc, rượu hoặc “nước vui”, từ đó có thể gây tai nạn, lệ thuộc, tổn thương bàng quang không hồi phục và khiến tình trạng trầm cảm nặng hơn. Đây cũng là hành vi vi phạm pháp luật.
Vì sao các nhà khoa học vẫn thận trọng dù kết quả nghe rất hứa hẹn?
Vì phần lớn người tham gia có thể đoán được mình dùng thuốc thật hay giả, nên kỳ vọng có thể khiến kết quả trông tốt hơn thực tế. Các thử nghiệm lớn cho thấy hiệu quả nhỏ hơn nhiều so với những nghiên cứu nhỏ ban đầu. Tác dụng của ketamine thường giảm sau vài ngày, còn dữ liệu dài hạn về psilocybin vẫn còn ít. Cả hai đều có rủi ro, trong đó có ý nghĩ tự sát ở một số người tham gia.
Thiền Nổi có thay được thuốc hoặc trị liệu cho trầm cảm không?
Không. Thiền Nổi là một lĩnh vực nghiên cứu đang phát triển, với những kết quả ban đầu cho thấy hiệu quả rõ trong việc giảm lo âu và cải thiện tâm trạng ngắn hạn. Thiền Nổi có thể là một phần của việc chăm sóc bản thân, song song với điều trị của bác sĩ, nhưng không thay thế các phương pháp đó. Nếu bạn đang trầm cảm nặng hoặc có ý nghĩ tự hại, hãy gọi 115 hoặc đường dây Ngày Mai 096 306 1414 (13:00–20:30, thứ Tư–Chủ nhật).





