Cập nhật: 05/11/2026 · Biên soạn bởi Float Vietnam
Trả lời nhanh: Alan Watts (1915–1973) là nhà văn, diễn giả người Anh sống ở Mỹ. Ông đưa Thiền tông (Zen, một dòng thiền của Phật giáo), Đạo giáo và triết học Ấn Độ đến với đông đảo người phương Tây qua cuốn The Way of Zen (1957) và các chương trình phát thanh ở Berkeley. Ông không phải thiền sư thuộc một dòng truyền thừa nào; chính ông tự gọi mình là “philosophical entertainer”, tức người làm triết học theo cách vui vẻ, dễ tiếp cận. Hơn nửa thế kỷ sau khi ông mất, giọng nói trầm ấm ấy vẫn vang lên trên YouTube, trong những đoạn như “What if money was no object?”.
Tuổi thơ ở Anh và cuốn The Spirit of Zen
Alan Watts đến với phương Đông từ rất sớm, không phải trong một thiền viện xa xôi mà ngay giữa phòng khách gia đình ở Chislehurst, ngoại ô London, nơi ông sinh ngày 6/1/1915. Theo Alan Watts Organization, tổ chức lưu giữ di sản của ông, những món đồ mỹ nghệ châu Á được bày trong nhà đã gieo vào cậu bé một niềm tò mò âm thầm nhưng bền bỉ.
Khi còn ở tuổi thiếu niên, Watts thường lui tới Buddhist Lodge, một hội Phật học ở London do Christmas Humphreys thành lập. Ông làm biên tập cho tạp chí The Middle Way và gặp học giả người Nhật D. T. Suzuki, người được xem là một trong những chiếc cầu lớn đưa Zen sang phương Tây. Năm 1936, khi mới 21 tuổi, ông xuất bản The Spirit of Zen ở London. Đây là một cuốn nhập môn mỏng, nhưng giọng văn sáng sủa, lanh lẹ và đôi khi dí dỏm của Watts đã thấp thoáng ở đó, rồi đi cùng ông suốt đời.
Sang Mỹ, khoác áo linh mục rồi rời nhà thờ
Năm 1938, Watts sang Mỹ, học Zen ở New York và bắt đầu nói chuyện tại các hiệu sách, quán cà phê. Giữa thập niên 1940, ông được thụ phong linh mục của Giáo hội Episcopal, một nhánh Anh giáo ở Mỹ, rồi làm tuyên úy tại Đại học Northwestern. Với ông, đây không phải một cú rẽ ngược hướng. Ông tìm thấy trong Kitô giáo cùng chiều sâu huyền nhiệm mà ông từng nhận ra trong Zen.
Năm 1950, Watts rời giáo hội, lui về vùng quê New York và viết The Wisdom of Insecurity (1951), cuốn sách nói về một nghịch lý: càng cố bám lấy sự an toàn, ta càng cảm thấy chông chênh.
San Francisco, radio KPFA và The Way of Zen
Năm 1951, Watts đến San Francisco để dạy Phật học tại American Academy of Asian Studies theo lời mời của học giả Frederic Spiegelberg. Đây là quãng thời gian làm nên tên tuổi của ông. Những lớp học nhỏ dần phát triển thành các buổi nói chuyện buổi tối, rồi lan sang cả những quán cà phê nơi các nhà thơ thuộc thế hệ Beat thường lui tới.
Năm 1953, ông có một khung giờ tối thứ Bảy trên đài KPFA ở Berkeley. Từ năm 1956, loạt chương trình Way Beyond the West đưa tư tưởng Phật giáo và Đạo giáo vào tận phòng khách của người dân vùng Vịnh, rồi còn được phát ở Los Angeles. Sau đó, chương trình còn được phát tại Los Angeles và trở thành một trong những chương trình phát thanh công cộng có thời gian tồn tại lâu nhất.
Năm 1957, The Way of Zen ra đời và trở thành sách bán chạy. Cuốn sách đi từ nguồn gốc Ấn Độ, qua Đạo giáo, đến Thiền tông Trung Hoa và Nhật Bản, bằng lối viết trong sáng đến mức người chưa từng học tôn giáo cũng có thể đọc được. Muốn hiểu Watts đứng ở đâu trong bức tranh lớn hơn, bạn có thể đọc Thiền ở phương Tây.
Thập niên 1960: The Book và chiếc phà ở Sausalito
Thập niên 1960 biến Watts thành một gương mặt nổi bật của phong trào phản văn hoá ở vùng Vịnh San Francisco. Ông đi giảng tại nhiều trường đại học, góp mặt trong buổi nói chuyện mở đầu của Viện Esalen năm 1963. Năm 1966, ông xuất bản The Book: On the Taboo Against Knowing Who You Are, cuốn sách trình bày cô đọng nhất những tư tưởng chính của ông.
Ông từng sống trên một chiếc phà cũ neo ở Sausalito, sau đó chuyển lên một căn nhà gỗ trên sườn núi Tamalpais, thuộc cộng đồng nghệ sĩ Druid Heights. Ngày 16/11/1973, Alan Watts qua đời trong giấc ngủ tại căn nhà ấy, khi mới 58 tuổi.
Lời dạy chính: vũ trụ, âm nhạc và nghịch lý của nỗ lực
Tư tưởng Alan Watts xoay quanh một ý tưởng: cái “tôi” tách biệt, cô độc bên trong lớp da của mình chỉ là một ảo tưởng được dựng lên bởi ngôn ngữ và xã hội. Trong The Book, ông cho rằng mỗi người không phải là một kẻ xa lạ bị ném vào thế giới, mà là chính thế giới đang biểu hiện qua một hình hài. Câu thường được chia sẻ trên mạng, “bạn là vũ trụ đang trải nghiệm chính nó”, là cách diễn đạt quen thuộc cho tinh thần ấy. Tuy nhiên, chúng tôi chưa tìm được nguyên văn có nguồn chắc chắn.
Ý thứ hai: cuộc sống giống âm nhạc hoặc một điệu nhảy hơn là một chuyến đi. Không ai chơi nhạc chỉ để đến nốt cuối, cũng chẳng ai nhảy để đi tới một vị trí nào đó trên sàn. Ý nghĩa nằm ngay trong lúc đang chơi, đang nhảy. Watts dùng hình ảnh này để trêu người hiện đại: học để thi, thi để đi làm, làm để nghỉ hưu, rồi đến lúc nhìn lại mới ngỡ ngàng nhận ra mình đã bỏ lỡ cả bản nhạc.
Ý thứ ba là nghịch lý của nỗ lực. Trong The Wisdom of Insecurity, Watts gọi đó là “luật nỗ lực ngược” (law of reversed effort), một ý tưởng ông học từ Lão Tử. Cố hết sức để nổi có thể khiến người ta chìm, còn khi thả lỏng, nước lại nâng cơ thể lên. Với thiền cũng vậy: cố dập tắt suy nghĩ chỉ là thêm một suy nghĩ khác vào tâm trí.

Alan Watts và psychedelics: nhận được tin rồi thì gác máy
Đầu thập niên 1960, khi những chất này vẫn còn được nghiên cứu hợp pháp ở Mỹ, Watts thử LSD và psilocybin, rồi viết về trải nghiệm ấy trong The Joyous Cosmology (1962). Lời tựa cuốn sách do hai nhà tâm lý học Harvard thời đó viết: Timothy Leary và Richard Alpert, người sau này được biết đến với tên Ram Dass.
Điều đáng nhớ hơn là thái độ khá chừng mực của ông. Theo Alan Watts Organization, lời khuyên của Watts được gói trong câu “once you get the message, hang up the phone”: nhận được thông điệp rồi thì gác máy. Cánh cửa có thể hé mở một lần, nhưng sống tỉnh thức vẫn nằm ở việc rèn luyện và trở về với đời thường, nơi con người có thể chạm đến những trạng thái ý thức khác thường trong khi vẫn hoàn toàn tỉnh táo.
Tên các chất chỉ được nhắc trong bối cảnh lịch sử. Phần lớn chúng bị cấm ở Việt Nam và bài viết không khuyến khích sử dụng. Phần khoa học được trình bày trong bài Psychedelics là gì?.
Những tranh luận quanh Alan Watts
Watts được yêu mến rất nhiều, nhưng cũng chưa bao giờ thiếu những lời phê bình dành cho ông. Cả hai phía đều đáng được nhìn nhận.
Thứ nhất, ông không phải thiền sư. Watts không trải qua một khoá tu Zen nghiêm ngặt trong thiền viện, cũng không được ấn chứng, tức được công nhận đủ tư cách giảng dạy, trong một dòng truyền thừa. Nhà văn David Guy, trong bài Alan Watts Reconsidered đăng trên tạp chí Phật giáo Tricycle (1994), ghi lại quan điểm khá phổ biến rằng Watts chủ yếu học Phật qua sách, còn The Way of Zen nói quá ít về việc thực hành.
Watts không che giấu điều đó. Ông tự nhận mình là người làm triết học theo cách vui vẻ, chứ không phải người dẫn đường. Chính Guy cũng lên tiếng bảo vệ ông, cho rằng Watts từng có những trải nghiệm huyền nhiệm thật sự và hiểu biết của ông sâu hơn những gì nhiều người hâm mộ cũ còn nhớ.
Thứ hai là đời tư. Guy viết rằng Watts hút thuốc nhiều trong suốt cuộc đời và uống rượu ngày càng nặng. Nhà thơ Gary Snyder kể rằng trong những năm cuối, ông uống tới một chai vodka mỗi ngày. Watts có ba đời vợ, bảy người con và những mối quan hệ ngoài hôn nhân.
Đó là phần tối không nên được tô hồng. Nhưng nó cũng không xoá đi việc ông đã mở cánh cửa phương Đông cho cả một thế hệ. Đáng nói là chính Watts, trong tiểu luận Beat Zen, Square Zen, and Zen (1959), cũng phê phán việc lấy Zen làm cái cớ cho sự buông thả.
Cách thực hành thiền lắng nghe của Alan Watts
Watts dạy một cách thiền khá giản dị: ngồi xuống, lắng nghe, để hơi thở tự diễn ra, không cố đạt được điều gì. Các bước dưới đây dựa theo bài The Practice of Meditation trong tuyển tập The Way of Liberation (1983). Những bài giảng về thiền vào cuối đời ông cũng được con trai Mark Watts tập hợp trong cuốn Still the Mind.
- Ngồi. Ngồi trên một chiếc gối dày đặt dưới sàn, giữ lưng thẳng nhưng không cứng, hai bàn tay ngửa trong lòng. Bạn có thể ngồi xếp bằng hoặc quỳ rồi ngồi lên gót. Watts nói tư thế nên hơi khó chịu một chút; chính sự khó chịu vừa đủ ấy giúp mình tỉnh táo.
- Nhắm mắt và lắng nghe. Lắng nghe mọi âm thanh quanh mình: tiếng xe ở xa, tiếng quạt, tiếng chim. Nhưng đừng gọi tên chúng. Hãy nghe như đang nghe nhạc.
- Để suy nghĩ tự lắng xuống. Nếu đầu óc vẫn tiếp tục nói chuyện, đừng dùng ý chí để ép nó dừng lại. Thả lỏng lưỡi và hàm, lắng nghe suy nghĩ như nghe tiếng chim ríu rít ngoài sân. Giống như nước đục, cứ để yên thì nước sẽ dần trong.
- Nhận biết hơi thở mà không điều khiển. Để phổi tự chọn nhịp. Nếu có thể, hãy cảm nhận hơi thở mà không cần gọi tên nó là “hơi thở”.
- Thả hơi ra thật chậm. Để hơi thở ra trôi đi chậm rãi, như đang ngả lưng xuống một chiếc giường êm. Nếu nhận ra mình đang gắng sức, hãy để hơi thở vào tự quay lại, đừng kéo nó vào. Đừng đếm hơi thở, cũng đừng nhìn đồng hồ.
- Ngân một âm theo hơi thở ra. Khi hơi thở ra đã dài và dễ chịu, hãy ngân một âm đều ở cao độ thoải mái nhất, rồi để sự chú ý chìm vào chính âm thanh ấy. Watts gợi ý những âm được sử dụng trong nhiều truyền thống: OM, AH, HUM của Ấn Độ giáo và Phật giáo, AMEN hoặc ALLELUIA của Kitô giáo, ALLAH của Hồi giáo, ADONAI của Do Thái giáo. Đây là những âm thiêng, không chỉ là mẹo thư giãn. Người theo đạo có thể chọn âm của truyền thống mình. Người không theo đạo có thể chỉ ngân “aaa” và lắng nghe chính âm thanh đó.
Thời lượng. Watts khuyên cứ ngồi chừng nào vẫn còn thấy thoải mái, không gượng ép. Với ông, một buổi ngồi có thể kéo dài 30–40 phút. Người mới có thể bắt đầu với 10–15 phút rồi tăng dần, theo gợi ý của chúng tôi.
Lỗi hay gặp. Những lỗi thường gặp gồm cố ép suy nghĩ dừng lại, đếm hơi thở hoặc canh giờ, cố thở thật sâu, và nhất là ngồi chỉ để chờ một trạng thái đặc biệt. Watts dặn đừng tìm kiếm kết quả, kể cả ngộ (satori, sự thấy ra trực tiếp trong truyền thống Zen). Nếu hình ảnh hoặc ý tưởng lạ xuất hiện, cứ để chúng ở đó. Muốn tập thêm phần hơi thở, bạn có thể xem Thiền hơi thở cho người mới.
Đọc gì nếu mới tìm hiểu Alan Watts?
| Năm | Sách | Hợp với ai |
|---|---|---|
| 1951 | The Wisdom of Insecurity | Người hay lo âu, muốn hiểu “luật nỗ lực ngược” |
| 1957 | The Way of Zen | Người muốn có bức tranh lịch sử và tư tưởng về Zen |
| 1966 | The Book: On the Taboo Against Knowing Who You Are | Người muốn đọc phần tư tưởng chính của Watts một cách cô đọng nhất |
| 2000 | Still the Mind (tuyển bài giảng) | Người muốn thực hành thiền theo lời Watts |
Alan Watts hôm nay và Thiền Nổi
Watts đã mất hơn nửa thế kỷ, nhưng có lẽ chưa bao giờ giọng nói của ông được nghe nhiều như hiện nay. Hàng trăm bài nói chuyện của ông được cắt thành video ngắn, lồng nhạc và hoạt hình trên YouTube, rồi lan sang nhiều nền tảng video ngắn khác. Đoạn “What if money was no object?”, câu hỏi ông đặt ra cho những người đang loay hoay chọn nghề, đã được chia sẻ suốt hơn một thập niên.
Điều người hiện đại có thể học từ ông có lẽ không phải là một hệ giáo lý hoàn chỉnh, mà là một cách nhìn: thôi gồng, thôi chạy về đích, lắng nghe kỹ bản nhạc đang được chơi. Các bài trong Hub Thiền của Float Vietnam cũng đi theo tinh thần ấy.
Thiền Nổi (float therapy, hình thức thư giãn và quan sát bên trong khi thả nổi trong bể nước muối) gợi lại khá rõ “luật nỗ lực ngược” của Watts. Bạn nằm trên làn nước muối Epsom ấm 33–34 °C, gần với nhiệt độ da, giữa bóng tối và yên lặng; gần như chẳng cần làm gì, nước đã tự nâng cơ thể. Bạn không cần cố làm gì, nước tự nâng cơ thể.
Khi cơ thể nhanh chóng thả lỏng, nhiều người thấy dễ lắng nghe hơi thở và những âm thanh bên trong hơn, từ đó dễ chạm tới những tầng thiền đầu tiên. Có thể xem Thiền Nổi như một chiếc thang máy đưa mình lên vài tầng, chứ không phải lối tắt đến giác ngộ hay thứ có thể thay thế con đường thiền.
Trải nghiệm tại Ōmni Space. Phòng float của Float Vietnam ở 16C Quốc Hương, Thảo Điền, TP. Thủ Đức, TP.HCM, mở cửa 9:00–21:00 hằng ngày. Đặt lịch float hoặc đọc giải đáp thắc mắc.
Câu hỏi thường gặp
Alan Watts là ai?
Alan Watts (1915–1973) là nhà văn, diễn giả người Anh sống ở Mỹ, nổi tiếng nhờ giới thiệu Thiền tông, Đạo giáo và triết học Ấn Độ đến với người phương Tây. Ông để lại nhiều cuốn sách và hàng trăm bài giảng ghi âm. Hai tác phẩm nổi bật là The Way of Zen (1957) và The Book (1966).
Alan Watts có phải thiền sư không?
Không. Watts không tu trong thiền viện và không được ấn chứng để giảng dạy trong một dòng truyền thừa Zen. Ông tự nhận mình là “philosophical entertainer”. Nhiều người xem ông là người diễn giải tư tưởng phương Đông hơn là một thiền sư.
The Way of Zen nói về điều gì?
Cuốn sách xuất bản năm 1957 trình bày nguồn gốc của Zen từ Ấn Độ, qua Đạo giáo và Thiền tông Trung Hoa, rồi đến Nhật Bản. Sau đó, sách giải thích những ý chính của Zen bằng lối viết dễ hiểu. Đây là một trong những cuốn nhập môn Zen bằng tiếng Anh được nhiều người đọc, dù có người phê bình rằng sách nói khá ít về việc thực hành.
Alan Watts dạy thiền như thế nào?
Ông dạy ngồi yên, lắng nghe âm thanh như nghe nhạc mà không gọi tên, để hơi thở tự diễn ra, thả hơi ra thật chậm rồi ngân một âm như OM theo hơi thở. Cốt lõi là không cố ép suy nghĩ dừng lại và không ngồi chờ một kết quả nào.





